Հակառակ այն փաստին, որ մի քանի ամիս առաջ Մ. Նահանգների նախագահի խորհրդական Սթիվեն Ուիտկոֆը (Steven Witkoff) հայտարարեց, թե Հայաստանն ու Ադրբեջանը հնարավորություն ունեն միանալու «Աբրահամի համաձայնություններին» (Abraham Accords), դեռեւս պարզ չէ, թե 98 տոկոսով քրիստոնյա ազգաբնակչություն ունեցող Հայաստանը ինչպես կարող է մաս կազմել այդ կառույցին:
Թրամփի վարչակազմի միջինարեւելյան նախաձեռնություններից մեկը հանդիսացող այդ կառույցը հնարավոր ուղիներ է որոնում համագործակցության եզրեր գտնելու Իսրայելի եւ իսլամական աշխարհի միջեւ, հեռահար նպատակ ունենալով խթանել խաղաղությունն ու բարգավաճումը տարածաշրջանում: Այս համաձայնությունները սկզբնավորվեցին նախագահ Թրամփի առաջին իշխանության օրերին, որպեսզի հնարավոր լինի կարգավորել Իսրայելի հարաբերությունները այնպիսի պետությունների հետ, որոնք պատմականորեն թշնամական կամ ոչ բարեկամական դիրքորոշում ունեն նրա նկատմամբ: Գործընթացի առաջին փուլը տեղի ունեցավ 2020-ին, երբ Իսրայելը կարգավորեց հարաբերությունները Միացյալ Արաբական Էմիրությունների, Բահրեյնի, Սուդանի եւ Մարոկկոյի հետ` Մ. Նահանգների անմիջական միջնորդությամբ:
Նախաձեռնության ճարտարապետը Ջարեդ Կուշներն էր (Jared Kushner)` նախագահ Թրամփի փեսան, որ դարձավ բանակցությունները վարող գլխավոր անձնավորությունը: 2020-ի ընտրություններում Թրամփի պարտվելուց հետո, նախաձեռնության նշանակությունը նվազեց եւ Իսրայելի նկատմամբ Վաշինգտոնի արտաքին քաղաքականությունը որոշակի վերանայման ենթարկվեց: Սակայն 2024-ին Թրամփի քաղաքական ասպարեզ վերադարձով վերականգնվեց դրանց կարեւորությունը, այս անգամ առավել ընդարձակելով դրանց շրջանակները եւ նախատեսելով կա՛մ կարգավորել հարաբերությունները Իսրայելի եւ իսլամական պետությունների ավելի լայն շրջանակների հետ, կա՛մ էլ խորացնել արդեն գոյություն ունեցող կապերը:
Մինչ «Abraham Accords»-ը սկզբնական փուլում նախատեսված էր կարգավորել հարաբերությունները Իսրայելի եւ արաբական պետությունների միջեւ, հետագայում նպատակներից մեկը դարձավ կարգավորել ու խորացնել Իսրայելի հարաբերությունները Միջին Արեւելքից դուրս գտնվող մեծամասնությամբ մահմեդական բնակչություն ունեցող այլ երկրների հետ, որոնք գտնվում են Կենտրոնական Ասիայում եւ Հարավային Կովկասում (օրինակ` Ղազախստանը եւ Ադրբեջանը) եւ որոնք հետաքրքրություն են ցուցաբերել միանալու:
Ադրբեջանի հնարավոր մասնակցությունը հիմնականում խորհրդանշական բնույթ է կրելու, որովհետեւ Ադրբեջանի եւ Իսրայելի հարաբերությունները առանց այն էլ ռազմավարական են: Ադրբեջանը Իսրայելից գնում է միլիարդավոր դոլարի արժողությամբ զենքեր, փոխարենը Իսրայելին մատակարարելով գազ եւ նավթ: Երկու պետությունների միջեւ դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1992-ին եւ մինչ օրս մնացել են բարձր մակարդակի վրա: Այդ պատճառով էլ «Abraham Accords»-ին միանալու Ադրբեջանի շահագրգռվածությունը հիմնականում նպատակ ունի քաղաքական վարկանիշ նվաճել Թրամփի վարչակազմից եւ հաստատել լրացուցիչ կապվածության ուղիներ ինչպես Մ. Նահանգների ընդհանրապես, այնպես էլ Թրամփի թիմի հետ: Իսրայելի եւ Ադրբեջանի հարաբերությունները արդեն այնքան սերտ են, որ շատ դաշնակից ու գործընկեր պետություններ կնախանձեին: Անհավանական է, որ այդ բացառիկ սերտ գործընկերությունը է՛լ ավելի «ջերմանա» կառույցին միանալու հետեւանքում:
Բաքուն ցանկանում է զարգացնել առավել սերտ հարաբերություններ Մ. Նահանգների հետ, որպեսզի կարողանա ավելի անկախ քաղաքականություն վարել` ի դեմս Մոսկվայի: Նման քայլով Ադրբեջանը փորձում է մի կողմից հավասարակշռել իր քաղաքական հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ, եւ մյուս կողմից նվազեցնել Մ. Նահանգներից սպասվող մարդու իրավունքների խախտման վերաբերյալ հնարավոր ճնշումները: Նաեւ մեղմել Վաշինգտոնի հայկական լոբբիստական ընկերություններից ակնկալվող հնարավոր ճնշումների եւ պատժամիջոցների ռիսկերը: Ներքին ճակատում Թրամփի վարչակազմի հետ ռազմավարական հարաբերությունների ձեւավորումն ունի առանձնահատուկ նշանակություն, քանի որ նախագահ Բայդենի իշխանության օրերին դրանք բավական լարված էին, ինչը բացասական ազդեցություն էր թողնում ներքին քաղաքական դինամիկայի վրա: Վաշինգտոնի գնահատմամբ Ադրբեջանը որպես ամենահարուստ պետություն Հարավային Կովկասում կարեւոր գործընկեր է ե՛ւ որպես էներգապաշարներ մատակարարողի, ե՛ւ որպես Ռուսաստանի ազդեցությունը տարածաշրջանում հակակշռելու առումով: Ադրբեջանը անմիջական հարեւանն է Ռուսաստանի, եւ ինչպես տեսանք վերջին մի քանի տարիների ընթացքում, կարող է բազմաթիվ մարտահրավերներ առաջացնել Մոսկվային: Որպես օրինակներ կարելի է նշել ռուս խաղաղապահների դուրսբերումը Լեռնային Ղարաբաղից եւ լարվածության մթնոլորտը, որն ստեղծվեց ադրբեջանական ինքնաթիռի կործանումից հետո: Ավելին` ամրապնդելով Թուրքիայի, որպես թուրքական պետությունների ամենահզորը, Ադրբեջանի եւ տարածաշրջանի թուրքական այլ պետությունների դերակատարությունը, Վաշինգտոնը հավելյալ հակակշռողական պատնեշ է ստեղծում ընդդեմ Ռուսաստանի եւ Չինաստանի, միաժամանակ իր ազդեցության ոլորտում պահպանելով Թուրքիային, ՆԱՏՕ-ի իր ռազմավարական դաշնակցին:
Հայաստանի համար «Abraham Accords»-ին միանալը գուցե տրամաբանական է, հաշվի առնելով ՀՀ-Իսրայել հարաբերությունների պատմական լարվածությունը (Երուսաղեմի հայկական մշակութային ժառանգության հանդեպ շարունակական ոտնձգությունները), Ադրբեջան-Իսրայել կապերի ռազմավարական բնույթը եւ Հայաստանի բարեկամական հարաբերությունները Իրանի հետ: Չի կարելի բացառել, ուրեմն, որ Հայաստանը միանա այդ կառույցին, եթե Վաշինգտոնը նման առաջարկ ներկայացնի: Այդպիսի սցենար հնարավոր կլինի, եթե «Abraham Accords»-ի տրամաբանությունը ընդլայնվի եւ բացի Իսրայել-արաբական կամ մահմեդական երկրների հետ հարաբերությունների կարգավորումից ընդգրկի որոշ քրիստոնյա երկրներ եւս: Առայժմ կարծես Երեւանը սպասողական դիրքերում է:
Չի կարելի բացառել, որ երբ Ուիտկոֆը նման միտք հղացավ, չէր ակնկալում, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը միանալով կառույցին կլուծեն իրենց խնդիրները: Այդ ժամանակ կարեւոր էր, որ Մ. Նահանգների ռազմավարական դաշնակից Իսրայելը քիչ խնդիրներ ունենա ոչ միայն արաբական, այլեւ ընդհանրապես իսլամական եւ ոչ-իսլամական պետությունների հետ: Վաշինգտոնը պարտավորվում է ցույց տալ, որ ոչ միայն արաբական, այլեւ Ադրբեջանի եւ Ղազախստանի նման թյուրքական պետություններ ցանկանում են խորացնել հարաբերությունները Իսրայելի հետ՝ հեռահար նպատակ ունենալով հաշտեցնել Իսրայելին եւ Թուրքիային:
ՍՈՒՐԵՆ Ա. ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Միջազգայնագետ, ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության փորձագետ
Անգլ. բնագրից թարգմ. ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ
(The Armenian Mirror-Spectator)
