Հայերը Ֆրանսիայի հողում
Պատմական հուշարձանները մեր նախնիների կերտած պատմության քարակերտ տարեգրությունն են, քարե մատյաններ, որոնցում արտացոլված են հայ ժողովրդի դարերից եկող բաղձալի ազատությունն ու անկախությունը, ուր իրենց կնիքն են դրել մեր հայրենասիրական ոգին, անկոտրում կամքը, ստեղծագործ հանճարը:
Երկրագնդի վրա չկան ու չեն լինի այնպիսիք, ինչպիսիք հայ ժողովուրդը ծնող իմաստուններն են: Աստվածատուր, բազմաբովանդակ ու բազմաշնորհ այս իմաստուններն են գիտակցել, որ ամենուր եկեղեցիներ, վանքեր, մատուռներ, խաչքարեր են կերտել, կերպարանավորել հայկական զարդաքանդակներով, հայկական խորհրդանիշներով, որոնք որպես ապացույց մեր դարավոր պատմության, աշխարհով մեկ սփռված հայի հետքերն են:
Հայերը Ֆրանսիայում հաստատավել են դեռեւս վաղ միջնադարում, նրանց թիվն ավելացել է հատկապես Կիլիկիայի հայկական պետության անկումից եւ Հայոց ցեղասպանությունից հետո, որի արդյունքում հայաշատ քաղաքներում հիմնվեցին դպրոցներ, եկեղեցիներ, Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին տեղադրվեցին խաչքարեր, հուշարձաններ, անվանի հայերի անուններով կոչվեցին փողոցներ:
2012 թվականին Փարիզում, ֆրանսերեն լեզվով, լույս տեսավ Հրանդ Նորշէնի «Guide de la mé moire Arménienne en France» (Հայկական հիշողության ուղեցույց Ֆրանսիայում, 190 էջ) սպասված գիրքը, որը լայն տարածում գտավ եւ գրավեց ոչ միայն ֆրանսահայության, առավել՝ ֆրանսիացիների ուշադրությունը՝ բացահայտելու հայի հետքերը:
Հրանդ Նորշէնը ծնվել է 1948թ. Արեւմտյան Հայաստանի Զարա գյուղում (Սեբաստիայի վիլայեթ): Պոլսոյ Սահակյան վարժարանում սովորելուց հետո, ուսումը շարունակելով «Կենտրոնական» հայկական դպրոցում, բարձրագույն կրթություն է ստանում Ստամբուլի տնտեսագիտական համալսարանում: 1970 թ. տեղափոխվելով Ֆրանսիա՝ հաստատվում է փարիզյան շրջանի Շավիլ քաղաքում: Ներգրավվելով հայ համայնքի կյանքին՝ ծավալուն աշխատանք է տանում արխիվային փաստաթղթերի ամրագրման ու վերադասավորման գործում, անմասն չի մնում նաեւ Հայաստանի համար տարբեր ծրագրերի իրագործման աշխատանքներում:
Իր քաղաքի՝ Շավիլի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու անդամ լինելով ակտիվորեն համագործակցել է «Թերթիկ» պարբերականի լույս ընծայման գործում:
Հրանդ Նորշէնի նոր գիրքը՝ «Les Arméniens en terre de France» (Հայերը Ֆրանսիայի հողում», 446 էջ) գիրք- ուղեցույցը «Guide de la mémoire Arménienne en France» գրքի կատարելագործված, ծավալուն տարբերակն է:
Տարիներ շարունակ Հրանդ Նորշէնը շրջել է Ֆրանսիայի տարբեր քաղաքներով, շրջաններով, գյուղերով, լուսանկարել, հարցազրույցներ վերցրել հայկական միությունների գրեթե բոլոր ղեկավարներից:
Գրքի առաջաբանում Հրանդ Նորշէնը գրում է, որ ավելի քան հարյուր տարի Ֆրանսիայում մեծ հայկական համայնք է բնակվում, որն արդյունավետորեն նպաստում է իրեն ընդունող երկրի զարգացմանը բոլոր ոլորտներում: Համայնքի որդիներից շատերը, երկու համաշխարհային պատերազմների ժամանակ զորահավաքի կոչերին դրականորեն են արձագանքել:
Գերմանացի զավթիչների դեմ բախումներին եւ ռազմական գործողություններին ակտիվորեն մասնակցած հայերի մեջ ինչպես չհիշատակել 17, 18 տարեկան այն երիտասարդներին, որոնք իրենց կյանքն են տվել հանուն Ֆրանսիայի, ինչպես Թորիկյանը, Պարսամյանը, Մաղաքյանը, Կուզուբաչյանը եւ այլ մարտիկներ, որոնք ընկան Ֆրանսիայի ազատագրման համար: Տեղին է հիշել նաեւ , որ այդ ժամանակ Գեներալ դը Գոլի 1036 ուղեկիցներից երկուսը հայ էին: Նրանց անուններն են՝ Տեր Սարկիսով եւ Սեֆերյան:
«Les Arméniens en terre de France» (Հաերը Ֆրանսիայի հողում) գիրք- ուղեցույցը ներառել է 270 քաղաք, որտեղ կան հայկական եկեղեցիներ, դպրոցներ, մշակույթի տներ, հանրահայտ մարդկանց անունը կրող փողոցներ:
Գիրքն ունի նաեւ կենսագրական բաժին, ուր հեղինակը համառոտ ներկայացնում է ֆրանսահայ քաղաքական գործիչների, արվեստագետների, նշանավոր անհատների, որոնց հիշատակը հարգել են Ֆրանսիայի ավելի քան հարյուր քաղաքներում եւ գյուղերում: Արդյունքը միաժամանակ տպավորիչ է, ուսանելի ու երբեմն անսպասելի: Բազմաթիվ հետքեր կան ՀԱՅԻ դարավոր ներկայության. օրինակ՝ Լուսինյանների ընտանիքի հետքերը, որոնց մի քանի ժառանգներ զբաղեցրել են Կիլիկիայի հայկական թագավորության գահը:
Տպավորիչ են Բուրժի Մայր տաճարում կամ Տարասկոնի Սեն Մարթա եկեղեցում հայերեն արձանագրությունները, նրանց հայկական ծագումով եպիսկոպոսների հետքերը:
Չնայած առօրյա կյանքի դժվարություններին, հայերն աստիճանաբար ինտեգրվում են իրենց հյուրընկալ միջավայրին, մասնակցում երկրի հասարակական կյանքին ու միեւնույն ժամանակ կառուցում եկեղեցիներ, դպրոցներ, սոցիալ-մշակութային կենսատարածքներ: Անկախ նրանից, թե նրանք ֆրանսիայի լիիրավ քաղաքացիներ են, օտարերկրացիներ կամ քաղաքացիություն չունեցող անձինք, նրանք մասնակցում են Ֆրանսիայի պաշտպանությանն ու ազատագրմանը, հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ որպես զինվոր կամ դիմադրության մարտիկ: Այդ թվում, բազմաթիվ համայնքներում ճանաչված Միսաք Մանուշյանը հանդես է գալիս որպես հայրենասիրության եւ արիության մարմնացում Ֆրանսիայի ծառայության մեջ: Մինչեւ գերագույն զոհաբերությունը: Նա միակը չէր: Այլ հայեր՝ գրողներ, արվեստագետներ (առանձնապես Շառլ Ազնավուր) մտավորականներ, լրագրողներ, ձեռներեցներ…
Հրանդ Նորշէնի «Les Arméniens en terre de France» գրքի առաջին մասում ընդգրկված են բազմաթիվ լուսանկարներ՝ նույնքան բացատրական տեքստերով: Երկրորդ մասը բաժանված է երեք հավելվածի. առաջինը պարունակում է 91 անձնավորությունների կենսագրականներ, երկրորդը՝ հայկական օգտակար տեղեկատվության ուղեցույց է (հասցե, հեռախոս, էլ. հասցե): Երրորդ եւ վերջին հավելվածը, ընդհանուր առմամբ բացահայտում է տվյալ վայրերն ու անունները:
Հազարավոր հուշարձանների, պաշտամունքի վայրերի, հրապարակների, անհատականությունների, դպրոցների, մշակութային կենտրոնների եւ այլնի՝ 1000-ից ավելի լուսանկարներով, որպես ապացույց, Ֆրանսիայի հողում հայկական հետքեր են, որը ջանասիրաբար, բացահայտել եւ այսպիսի արժեքավոր գիրք է կազմել Հրանդ Նորշէնը:
Երախտագիտության զգացումով Հրանդ Նորշէնին եւ գրքի հրատարակիչ Արա Գրիգորյանին մաղթենք Ֆրանսիայում հայի հետքերի նոր բացահայտումներ:
ԱՆԺԵԼԱ ՍԱՀԱԿՅԱՆ
Փարիզ
17.02.2025թ.
