ՎԱՆՈՒՇ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ, Պատմաբան
Երկմտում էի` գրե՞մ, բարձրաձայնե՞մ, թե կարիք չկա: Բայց երբ լսեցի Թբլիսիում հայկական եկեղեցու վրա մի խումբ մարդկանց կազմակերպած խռովության մասին, երկմտելուս սահմանն հատվեց:
Վերջերս աշխատանքային գործուղման էի մեկնել հարեւան երկրի մայրաքաղաք Թբիլիսի: Նպատակս վրացական արխիվներից ինձ անհրաժեշտ վավերագրեր գտնելն էր, ինչպես նաեւ մոտ 100 տարի առաջ արտասահմանում լույս տեսած եւ հասկանալի պատճառներով միայն Թբլիսիում կուտակված ու պահպանված հայկական պարբերականների մի քանի հավաքածուներ ուսումնասիրելը:
Արխիվային փաստաթղթերի հարցում բախտս պարզապես չբերեց, ինձ հետաքրքրող համապատասխան ֆոնդերում ոչինչ «չկար»: Բայց երբ փորձեցի մամուլի ինձ հետաքրքրող հավաքածուներց օգտվել, պատկերն ավելի հստակ դարձավ: Նախկին ՎԽՍՀ Հանրային գրադարանի փոխարեն իրենց հարուստ պահոցներով այժմ գործում են մի քանի կարեւոր` Վրաստանի Ազգային, Վրաստանի Ազգային պառլամենտական, Գիտությունների ակադեմիայի եւ Վրաստանի Պետական համալսարանի գրադարանները:
Ազգային գրադարանում ասացին, որ մամուլի հավաքածուները հանձնել են Պառլամենտականին, այնտեղ փնտրեք: Բայց ես այնուամենայնիվ կատալոգները նայեցի ու հասկացա, որ մամուլի ոչ բոլոր հավաքածուներն են հանձնել, այնտեղ, օրինակ, կային «Մշակի» շատ համարներ եւ ինչ-որ «Անաստված» ու նման այլ պարբերականների համարներ: Խնդրեցի իրենց ցուցակներում ավելի ուշադիր նայեն եւ վկայակոչեցի խորհրդային տարիներին հրատարակված աշխատությունների մեջ եղած մի քանի վկայություններ, որոնք փաստում են, որ համապատասխան ֆոնդում համապատասխան համարի ներքո եղել են այդ հավաքածուները:
– Այդ դեպքում երկուշաբթի, չէ երկուշաբթին խառը, անհաջող օր է,-սրտացավորեն ասաց աշխատակցուհին,- երեքշաբթի եկեք, կպարզենք ինչում է խնդիրը: Կարծես մի թաղամաս այն կողմից պիտի գայի:
Հասկանալի եւ անխուսափելի զոհողությունների գնով կրկին գնացի եւ… Պարզ դարձավ, որ միտումնավոր արվում է ամեն ինչ հայկական հետքերը մաքրելու, վերացնելու համար: Չիմանալով ինչ պատասխանել իմ համառ ու անզիջում պնդումներին` ի վերջո ասացին, որ ինձ հետաքրքրող հավաքածուները «հանձնվել են» Վրաստանի Պետական համալսարանի գրադարանին: Այնտեղ էլ «չգիտեմ ինչպես» իմանալով իմ այց ու նպատակի մասին, հանգիստ ու անվրդով ասացին.
– Մենք վերադասավորում ենք մեր ունեցածը, սկզբում կավարտենք վրացերեն, ապա ռուսերեն եւ հետո միայն հայալեզու հավաքածուները: Այժմ ամառ է, գնացեք հանգստացեք, երկու-երեք ամսից եկեք, գուցե պատրաստ լինի:
Ապշել էի: Չգիտեի ինչ ու ինչպես վարվել: Ոչինչ չտվեց փոխտնօրենի (տնօրենը քաղաքում չէր) ու էլի մի քանի պաշտոնյաներին դիմելը: Այդ ամբողջ ընթացքում ինձ հետ վազվզող ու շատ անգամ ավելի զայրացած ընկերս` թիֆլիսցի Յուրան բազմանշանակ երկար նայեց, ապա ասաց.
– Եղբայր ժողովուրդներ ենք, Թորգոմ պապից սերված, բայց նրանք Եվրոպա են գնում, դուք` Եվրասիա, ինչ կարող ես անել: Պարզապես հարկավոր է զգույշ լինել: Այստեղ քարոզում են, որ Անդրկովկասը կամ Հարավային Կովկասը մեկ աշխարհագրական, տնտեսական եւ ռազմավարական գոտի է (համենայն դեպս աշխարհի հզորներն այդպես են ասում) Թբիլիսի մայրաքաղաքով եւ միայն հայերն են կառչել իրենց արմատներից ու խանգարում են միասնաբար, խաղաղ առաջ ընթանալ, դրա համար էլ վերացնում են այդ արմատներն ու դրանց մասին վկայությունները:
– Չէ, մեր արմատները խորն են ու կենսունակ,- ասում եմ, բայց վիրավորանքը, անզորությունը, զայրույթն ու զարմանքը խեղդում են: Իսկապես շատ ցավոտ էր, իսկ եկեղեցու վրա հարձակվողները հազիվ թե «հայտնաբերվեն», առավել եւս` պատժվեն, ակամա մտածում եմ:
P. S. Երբ այս մասին պատմում էի ընկերներիս, պարզվեց, որ գործընկերներս նմանատիպ խնդիրների հետ առնչվել էին Վրաստանում եղածներից շատերը, բայց պարզապես լռել են ու առաջնորդվել «կրակի վրա յուղ չլցնելու» տրամաբանությամբ:
