Հրաչյա Պողոսյան. մարդ, որը շաղկապում է անցյալն ու ներկան՝ հանուն ապագայի

Մարդուց հետո աշխարհում մնում է այն, ինչը նա հասցնում է տալ ուրիշներին: Մի բարի ձեռք՝ մեկնված դժվար պահին: Մի անուն՝ փրկված մոռացությունից: Մի հուշարձան՝ կանգնեցված նրանց համար, ովքեր այլեւս չեն կարող պատմել իրենց մասին: Մի գիրք՝ թողնված գալիք սերունդներին՝ գուցե նրանցից մեկի մտքով մի օր անցնի այն հասցնել մինչեւ աստղերը…

Եվ երբ այդ ամենը դառնում է ոչ թե պարզապես գեղեցիկ ցանկություն, այլ մարդու կյանքի ճանապարհը՝ բարությունը դառնում է ապրած կյանքի իմաստ:

Հրաչյա Միսակի Պողոսյանի անցած ճանապարհը հենց այդպիսի առաքելության պատմություն է:
Նա իր գործերով փորձում է պահպանել այն, ինչ ժամանակը կարող է մոռացության մատնել, վերադարձնել անուններ ու պատմություններ, անցյալի հիշողությունը հասցնել ներկային եւ այն վստահել ապագային: Նրա ստեղծած յուրաքանչյուր հուշարձան, հրատարակած յուրաքանչյուր գիրք, կյանքի կոչած յուրաքանչյուր ծրագիր մի յուրօրինակ խոստում է նրանց, ովքեր եղել են մեզանից առաջ, եւ նրանց, ովքեր դեռ գալու են մեզանից հետո:

Հիշողությունը նույնպես խնամքի կարիք ունի: Եվ միշտ պետք է լինի մեկը, ով իր վրա կվերցնի չմոռանալու պատասխանատվությունը:

Օգոստոսի 11-ին լրանում է Սանկտ Պետերբուրգում բնակվող եւ գործունեություն ծավալող մեր նշանավոր հայրենակից, ճանաչված բարերար ու հասարակական գործիչ, «ԱԶԳ» թերթի վաղեմի բարեկամ Հրաչյա Պողոսյանի ծննդյան 56-րդ տարեդարձը:

Ավելի քան երեք տասնամյակ բնակվելով եւ գործունեություն ծավալելով Սանկտ Պետերբուրգում՝ նա կարողացել է իր անունը կապել բարեգործության, հայրենասիրության, պատմական հիշողության պահպանման եւ հասարակական պատասխանատվության հետ: Բայց նրա գործունեության ամենակարեւոր առանձնահատկությունը, թերեւս, այն է, որ բարությունը նրա համար երբեք առանձին նախաձեռնություն չի եղել:

Այն դարձել է ապրելակերպ: Դարձել է վերաբերմունք մարդու հանդեպ: Դարձել է պարտք հայրենիքի ու պատմության հանդեպ: Եվ դարձել է այն ճանապարհը, որով այսօր ճանաչում են Հրաչյա Պողոսյանին ոչ միայն Հայաստանում եւ Ռուսաստանում, այլեւ աշխարհի բազմաթիվ երկրներում:

Հրաչյա Պողոսյանի նախաձեռնությամբ եւ աջակցությամբ աշխարհի 14 երկրներում կյանքի են կոչվել պատմամշակութային, կրթական եւ հոգեւոր նշանակության ավելի քան 500 ծրագրեր:

Թվերը տպավորիչ են: Բայց դրանց հետեւում թվերից շատ ավելին կա: Կան վերականգնված հուշարձաններ: Կան նոր կանգնեցված կիսանդրիներ: Կան մարդկանց հիշողությանը վերադարձված անուններ: Կան դպրոցներ ու թանգարաններ: Կան գրքեր, ամսագրեր, վավերագրական ֆիլմեր: Եվ կան հարյուրավոր պատմություններ, որոնք գուցե կկորչեին ժամանակի մեջ, եթե որեւէ մեկը չորոշեր դրանք պահպանել: Հրաչյա Պողոսյանը հանդիսանում է այդ «մեկը» արդեն երկար տարիներ:

Նրա բարեգործական ծրագրերի զգալի մասը նվիրված է Հայրենական մեծ պատերազմի իրադարձություններին եւ հերոսներին: Դա պատահական չէ: Նրա գործունեության մեջ պատմական հիշողության գաղափարը մշտապես առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել: Հիշել նրանց, ովքեր ծառայել են իրենց երկրին: Վերադարձնել մոռացված անունները: Պահպանել այն, ինչ ժամանակը փորձում է հեռացնել մարդկային հիշողությունից:

Նրա նախաձեռնությամբ եւ միջոցներով ստեղծվել են հերոսների կիսանդրիներ, հուշատախտակներ, հուշակոթողներ, հրատարակվել են պատմական եւ վավերագրական նշանակության գրքեր: Այդ ամենը մի մեծ գաղափարի տարբեր արտահայտություններ են:

Չմոռանալ: Գուցե հենց այս մեկ բառն է լավագույնս բացատրում Հրաչյա Պողոսյանի գործունեության ամբողջ փիլիսոփայությունը:

Չմոռանալ մարդուն: Չմոռանալ հերոսին: Չմոռանալ ուսուցչին: Չմոռանալ հայրենիքը: Չմոռանալ պատմությունը:

Եվ սեփական հնարավորությունների սահմաններում անել ամեն ինչ, որ չմոռանան նաեւ ուրիշները:

Հենց այդ աշխատանքի գնահատականներից մեկն էլ դարձավ 2023 թ. դեկտեմբերի 20-ին Հրաչյա Պողոսյանի ընդգրկումը «Ռուսաստանի ոսկե անունների» ռեգիստրում: Այդ ճանաչումը մեկ օրվա կամ մեկ ծրագրի արդյունք չէր: Այն տասնամյակներով շարունակված աշխատանքի գնահատական էր՝ աշխատանքի, որի կենտրոնում մշտապես եղել են մարդը, պատմությունը եւ հասարակությանը օգտակար լինելու գաղափարը:

Մեկ տարի անց՝ 2024 թ. դեկտեմբերի 6-ին, Սանկտ Պետերբուրգում անցկացված միջազգային եւ միջտարածաշրջանային համագործակցության ոլորտի «Ոսկե առյուծ» մրցանակաբաշխության ժամանակ Հրաչյա Պողոսյանը դարձավ Սանկտ Պետերբուրգի արտաքին հարաբերությունների կոմիտեի ամենամյա մրցանակի դափնեկիր:

Բայց պարգեւներից ու կոչումներից առավել Հրաչյա Պողոսյանի գործի արժեքը զգացվում է այնտեղ, որտեղ նրա նախաձեռնությունները սկսում են ապրել սեփական կյանքով:

Այդպիսի նախաձեռնություններից է 2023-ին Սանկտ Պետերբուրգում ստեղծված «Պահպանելով հիշողությունը» թանգարանը:

Անվանումն արդեն իսկ ամբողջական գաղափար է: Ոչ թե պարզապես հավաքել ցուցանմուշներ: Այլ պահպանել հիշողությունը:

Հսկայածավալ ծրագիրը կյանքի կոչվեց Հրաչյա Պողոսյանի անունը կրող բարեգործական հիմնադրամի կողմից՝ Սանկտ Պետերբուրգի նահանգապետ Ալեքսանդր Բեգլովի աջակցությամբ: Եվ շատ կարճ ժամանակ անց թանգարանը դարձավ քաղաքի մշակութային եւ հասարակական կյանքի ճանաչված կենտրոններից մեկը:
Այդ թանգարանը Հրաչյա Պողոսյանի բազմաթիվ գեղեցիկ ու հիշարժան մտահղացումներից միայն մեկն է: Նրա նախաձեռնությունները երբեմն ծնվում են պատմության հանդեպ պարտքի զգացումից, երբեմն՝ հայրենիքի ու մշակույթի նկատմամբ սիրուց, իսկ երբեմն այնքան անսովոր ու համարձակ են լինում, որ մարդկային հիշողության գաղափարը հասնում է նույնիսկ այնտեղ, որտեղից Երկիրը փոքրիկ կապույտ գունդ է երեւում:

Տիեզերք… առաջին հայացքից դժվար է պատկերացնել, թե ինչ կարող է միավորել բարեգործին, հայ մեծ բանաստեղծին եւ Երկրից հարյուրավոր կիլոմետրեր բարձր սլացող տիեզերակայանը:

Բայց Հրաչյա Պողոսյանի նախաձեռնությունների աշխարհում երբեմն ամենահեռավոր թվացող կետերը միանում են իրար: Եվ այդպես Եղիշե Չարենցի պոեզիան հասավ տիեզերք:

Հայ մեծ բանաստեղծի ստեղծագործությունների՝ 35 լեզուներով թարգմանված ժողովածուն ավելի քան 200 օր անցկացրեց Միջազգային տիեզերակայանում: Այն շրջեց Երկրի շուրջը, վերադարձավ տիեզերքից եւ 2026 թ. մայիսի 16-ին՝ «Թանգարանների գիշեր» ամենամյա միջոցառման օրը, Հրաչյա Պողոսյանի ձեռքով իր վերջնական հանգրվանը գտավ այնտեղ, որտեղից, թերեւս, ամենից շատ էր սպասվում՝ Երեւանի Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարանում:

Այդ օրը տուն վերադարձավ ոչ միայն մի գիրք: Տիեզերքից վերադարձավ Չարենցի խոսքը:
Ժողովածուն թանգարանին հանձնելու հանդիսավոր արարողությանը ներկա էին բանասիրական գիտությունների դոկտոր, Երեւանի պետական համալսարանի հայ գրականության ամբիոնի պատվավոր վարիչ Սամվել Մուրադյանը, «Հայ Փաստ» վավերագրական ֆիլմերի ստուդիայի գեղարվեստական ղեկավար Արթուր Կարագյոզյանը, Եղիշե Չարենցի թոռնուհի Գոհար Չարենցը եւ այլ հյուրեր:

Տիեզերք ուղարկված յուրաքանչյուր առարկա չէ, որ վերադառնում է Երկիր: Իսկ վերադարձածների վրա դրվում է հատուկ կնիք, որը հավաստում է տիեզերական ուղեծրում գտնվելու փաստը: Ռուսաստանի Դաշնության հերոս, փորձարկող տիեզերագնաց Օլեգ Արտեմեւը, ժողովածուն Հրաչյա Պողոսյանին հանձնելիս, կատակով նկատել էր, որ որեւէ իր տիեզերք ուղարկելը շատ ավելի հեշտ է, քան այնտեղից վերադարձնելը: Ուրեմն Չարենցի այս գիրքն իսկապես յուրահատուկ ճակատագիր ունեցավ՝ հասնել տիեզերք, վերադառնալ Երկիր եւ իր վրա կրել այդ ճանապարհը վավերացնող նշանը:

Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարանի տնօրեն Ժաննա Մանուկյանը, շնորհակալություն հայտնելով Հրաչյա Պողոսյանին, ընդգծեց, որ 2027 թվականին նշվելու է մեծ բանաստեղծի ծննդյան 130-ամյակը, եւ տիեզերքից վերադարձած բացառիկ ժողովածուն իր առանձնահատուկ տեղը կունենա թանգարանի ցուցադրությունում:

Սակայն Չարենցի տուն-թանգարանի եւ Հրաչյա Պողոսյանի բարեկամությունը այս պատմությամբ չէր սկսվել: Դեռեւս բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ նա թանգարանին էր նվիրել Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ Հրաչյա Ռուխկյանի վրձնած Չարենցի դիմանկարը, որն այսօր ներկայացված է «Քարե Չարենց» ցուցադրությունում:

Այս ամենի մեջ, սակայն, ամենահետաքրքիրն այն գաղափարն է, որը միավորում է Հրաչյա Պողոսյանի՝ առաջին հայացքից միմյանցից այնքան տարբեր նախաձեռնությունները:

Նրա համար մշակութային ժառանգությունը միայն պահպանելու արժեք չէ: Այն պետք է ապրի: Ճանապարհ անցնի: Հասնի մարդկանց: Եվ եթե հնարավոր է՝ նույնիսկ հատի Երկրի սահմանները:

Չարենցի ժողովածուի տիեզերական ճանապարհորդությունն էլ պատահական դրվագ չէր Հրաչյա Պողոսյանի գործունեության մեջ:

Մեր հայրենակիցը երկար տարիներ բարեկամական ու գործնական կապեր ունի ռուս տիեզերագնացների հետ եւ Ռուսաստանի հյուսիսարեւմտյան տիեզերագնացության ֆեդերացիայի անդամ է: Տիեզերագնացության թեմայով նրա բազմաթիվ նախաձեռնությունների թվում են Կոնստանտին Ցիոլկովսկու կիսանդրու տեղադրումը, Ուգլեգորսկի տիեզերագնացության թանգարանի ցուցադրության համալրումն ու մեծ գիտնականին նվիրված վավերագրական ֆիլմի ստեղծումը: Նրա աջակցությամբ անցկացվել է նաեւ «Մենք Գալակտիկայի երեխաներն ենք» համառուսաստանյան մրցույթը՝ ավելի քան 1800 երեխաների մասնակցությամբ, որի եզրափակիչ փուլի մասնակիցները հնարավորություն են ստացել այցելելու «Վոստոչնի» տիեզերակայան:

Հրաչյա Պողոսյանի նախաձեռնությունների շարքում առանձնահատուկ տեղ ունի նաեւ Հայաստանի հետ կապված մեկ այլ խորհրդանշական պատմություն: 2017-ին նրա նախաձեռնությամբ եւ տիեզերագնացների աջակցությամբ Հայաստանի Հանրապետության եւ Երեւանի դրոշները տարվեցին տիեզերք: Նախաձեռնությունը նվիրված էր Հայաստանի Առաջին Հանրապետության 100-ամյակին եւ Երեւանի հիմնադրման 2800-ամյակին:

Այդ դրոշները նույնպես վերադարձան Երկիր: Եվ այդ պահին տիեզերքն ու հայրենիքը մի պահ դարձան նույն պատմության երկու կետերը:

Թերեւս հենց այսպիսի նախաձեռնություններն են լավագույնս բնորոշում Հրաչյա Պողոսյանին: Նրա համար բարեգործությունը միայն օգնություն տրամադրելը չէ: Այն երբեմն հուշարձան է, երբեմն՝ թանգարան, երբեմն՝ գիրք, երբեմն՝ դպրոցական երեխային տրված հնարավորություն՝ տեսնելու մի աշխարհ, որի մասին մինչ այդ միայն երազել է:

Իսկ երբեմն՝ հայկական դրոշ է տիեզերքում: Կամ Չարենցի գիրք՝ աստղերին ավելի մոտ:

Հրաչյա Պողոսյանի գործունեության մեջ կա եւս մեկ կարեւոր առանձնահատկություն: Նրա բարեգործությունը աշխարհագրական սահմաններ չի ճանաչում: Հայաստանից մինչեւ Ռուսաստան, պատմական հիշողությունից մինչեւ կրթություն, մշակույթից մինչեւ հոգեւոր կյանք՝ նրա իրականացրած հարյուրավոր ծրագրերը տարբեր են իրենց բնույթով, բայց միավորվում են մեկ պարզ սկզբունքով՝ անել մի բան, որը կմնա մարդկանցից հետո:
Հենց այդ պատճառով էլ նրա բարեգործությունը հաճախ չի ավարտվում որեւէ մեկին օգնություն ցուցաբերելով: Այն փորձում է ստեղծել շարունակություն:

Հուշարձանը մնում է: Գիրքը մնում է: Թանգարանը մնում է: Հիշողությունը մնում է:

Օգոստոսի 11-ին Հրաչյա Պողոսյանը նշում է ծննդյան 56-րդ տարեդարձը:

56 տարին մարդու կյանքում տարիք է, երբ արդեն կարելի է հետ նայել անցած ճանապարհին:
Իսկ երբ Հրաչյա Պողոսյանն է հետ նայում, այդ ճանապարհի տարբեր հանգրվաններում կանգնած են հուշարձաններ, բացված թանգարաններ, հրատարակված գրքեր, պահպանված անուններ, վերականգնված պատմություններ եւ հազարավոր մարդիկ, որոնց կյանքում նրա արած գործը որեւէ հետք է թողել: Բայց, թերեւս, նրա մասին ամենակարեւորն այն է, որ նա դեռ շարունակում է առաջ նայել:

«ԱԶԳ» թերթի խմբագրությունը ջերմորեն շնորհավորում է իր վաղեմի եւ սիրելի բարեկամ, ճանաչված բարերար եւ հասարակական գործիչ Հրաչյա Միսակի Պողոսյանին ծննդյան 56-րդ տարեդարձի առթիվ՝ մաղթելով քաջառողջություն, ընտանեկան երջանկություն, անսպառ եռանդ եւ երկար տարիների բեղմնավոր գործունեություն:

Թող դեռ շատ լինեն նրա նախաձեռնությամբ վերականգնվող հիշողությունները, հայրենիք վերադարձող անունները, ծնվող գաղափարներն ու այն բարի գործերը, որոնցից աշխարհը գուցե միանգամից չի փոխվում, բայց անպայման դառնում է մի փոքր ավելի մարդկային:

Ծնունդդ շնորհավոր, սիրելի՛ Հրաչյա Պողոսյան:

Թող Ձեր արած բարին միշտ վերադառնա Ձեզ՝ մարդկանց երախտագիտությամբ, հայրենիքի սիրով եւ այն լուսավոր հետքով, որը թողնում եք Ձեր անցած ճանապարհին:

ԳՈՀԱՐ ԲՈՏՈՅԱՆ

ՌԴ-ում «Ազգի» հատուկ թղթակից