Պատրիկ Մալաքյան. «Եթե առերեսվենք մեր խնդիրներին, կլուծե՛նք դրանք»

Ֆրանսահայ ռեժիսոր Պատրիկ Մալաքյանը վերջին տարիներին հաճախ է գալիս Հայաստան՝ ներգրավված լինելով տարբեր մշակութային նախագծերում: Նա ծնվել է 1963 թվականին Բուլոն-Բիլանկուրում, որդին է հանրաճանաչ կինոբեմադրիչ Անրի Վեռնյոյի (Աշոտ Մալաքյան, 1920-2002) եւ կինոխմբագիր, դերասանուհի Ֆրանսուազ Բոնոյի (1939-2018): ԱՄՆ-ի Հարթֆորդի համալսարանում ուսանելուց եւ զինվորական ծառայությունից հետո Պատրիկ Մալաքյանը դարձել է ռեժիսորի ընթերակա: Իր առաջին կարճամետրաժ ֆիլմը նկարահանել է 1991 թվականին, իսկ երեք տարի անց՝ «Ինչո՞ւ է մայրիկն իմ անկողնում» լիամետրաժ կինոնկարը: Նկարահանել է դրվագներ 10 հեռուստատեսային ֆիլմաշարերում, հանդես եկել նաեւ որպես արտադրիչ, սցենարիստ եւ դերասան մի քանի հեռուստասերիալներում:

Պատրիկի հետ իմ զրույցը տեղի ունեցավ անցյալ տարվա նոյեմբերի 1-ին, Երեւանում՝ Անրի Վեռնոյի 100-ամյակին նվիրված կինոյի հիմնախնդիրներին նվիրված միջազգային գիտաժողովից հետո, որը կայացավ անցած հոկտեմբերի 29-31-ին, Երեւանում:

***

-Պատրի՛կ, որպես կինոռեժիսոր, ի՞նչ կասես քո շարժանկարների մասին:

-Դրանք հեռուստաֆիլմեր են: Դրանց ստեղծումը որոշակի պահանջներ ունի, որոնք պետք է հասկանալ: Դա նշանակում է, որ դրանք ամբողջությամբ քո ֆիլմերը չեն: Պետք է մտնես ցանց, իսկ յուրաքանչյուր ցանց տարբեր կերպ է աշխատում, տարբեր բաներ է ընդունում, այնպես որ դու պետք է հարմարվես՝ հեռուստատեսության համար ուղղորդվելու: Սրա լավ կողմն այն է, որ թույլ է տալիս ուսումնասիրել տարբեր ոճեր: Նկարահանել եմ թրիլերներ, կատակերգություններ, գիտաֆանտաստիկա: Մի անգամ տասը դրվագ եմ ստեղծել Կանադայում հեռարձակվող մի հեռուստասերիալի համար, եւ ես բավական ազատ եմ եղել դրանք նկարահանելիս: Եվ քանի որ ամենաշատ դրվագներ ես էի նկարահանում, կարող էի որոշ կանոններ կիրառել, ուստի այդ տասը դրվագներից յուրաքանչյուրը տարբեր ձեւերով բեմադրեցի: Մի դրվագում տեսախցիկը երբեք չի շարժվում, մեկ այլ դրվագում, անկախ նկարահանման նյութից, տեսախցիկը շարժվում է: Ես փորձարարություն էի անում, ինչը մարտահրավեր էր նետում իմ ստեղծագործությանը: Եվ ես կարծում եմ, որ որպես արվեստագետ, հատկապես երբ աշխատում ես հեռուստատեսությունում, միշտ պետք է մարտահրավեր նետես քո ստեղծագործությանը: Ես միշտ կարծել եմ, որ սահմանափակումները ստեղծագործական էներգիայի աներեւակայելի լավ աղբյուրներ են:

-Բացարձակապե՛ս: Մենք դա կարող ենք տեսնել խորհրդային կինոյի, իրանական կինոյի օրինակով…

-Յուրաքանչյուր կինոյի, որովհետեւ միշտ լինում է մի պահ, երբ ռեժիսորը կամ սցենարիստը առերեսվելու է պրոդյուսերի հետ, եւ ինչ էլ որ լինի, ինչքան էլ հարուստ լինի արտադրիչը, նա կասի՝ ո՛չ, սա շատ թանկ է: Այս նախադասությունը մարտահրավեր է նետում քո ստեղծագործությանը, երբ սկսում ես մտածել՝ դե լավ, ի՞նչ պիտի անեմ, կարող եմ հրաժարվել սրանից, բայց դա կարեւոր է, ես կնկարահանեմ դա, բայց ավելի քիչ գումարով:

-Ձեր հայրը երբեւէ ձեզ խորհուրդներ տվե՞լ է ձեր ֆիլմերի համար:

-Երբե՛ք: Նա երբեք ինձ չէր օգնի: Բեմադրիչի ընթերակայի իմ ողջ կարիերան անցել է առանց նրա: Իսկ երբ առաջին անգամ հանդիպում էի մարդկանց, որոնք ինձ աշխատանքի էին ընդունում, դա տեղի էր ունենում ոչ թե իմ ազգանվան համար, այլ քանի որ նրանք գնահատում էին ինձ: Հետո, անշուշտ, իմանում էին, որ հայրս Անրի Վեռնոյն է, բայց արդեն ուշ էր լինում: Առաջին տպավորությունն արդեն ստեղծված էր լինում, եւ ինձ աշխատանքի էին ընդունում այն բանի համար, ինչին ես ընդունակ եմ: Երբ ես նկարահանեցի առաջին ֆիլմս, հայրս ինձ չօգնեց:

-Ենթադրում եմ, որ ձեր Վեռնոյ ազգանունը անձնագրով նորից Մալաքյան դարձնելով՝ նույնպես հետամուտ եք եղել նույն խնդրին՝ ողջ կյանքը չանցկացնել նշանավոր հոր հովանու ներքո:

-Ոչ, քանի որ երբ դա արեցի, ես 18 տարեկան էի, շատ երիտասարդ՝ կարիերայի մասին մտածելու համար: Ես դա արեցի՝ պարզապես ինքս հասկանալու համար, պարզելու համար, թե շրջապատս ինձ ընկալում է որպես իմ հոր որդո՞ւ, թե՞ մեկ այլ անձի:

-Իսկ ձեր քույրերն ու եղբայրը նո՞ւյնպես Վեռնոյ են:

-Քույրս՝ Սոֆին, ինձ հետ միաժամանակ վերականգնեց Մալաքյան ազգանունը: Մյուսների համար դժվար էր, նրանք ամեն ինչ փորձել են, փորձել են գրվել Վեռնոյ, քանի որ, կարծում եմ, այդպիսով նրանք ցանկացել են ցույց տալ մարդկանց, որ հպարտ են այդ անունով: Երբ հայրս մահացավ, Սեւանը 13 տարեկան էր, իսկ Գայանեն՝ 8, այնպես որ իրականում նրանք այնքան էլ լավ չեն ճանաչել հորս, նաեւ այդ ժամանակ հայրս այլեւս այնքան էլ հայտնի չէր: Այսպիսով, Սեւանը տարբեր ազգանուններ է կրել. հիմա, կարծում եմ, նա Մալաքյան է:

-Մենք տեսնում ենք ձեր սերտ կապերը ֆրանսահայ համայնքում, ինչպես նաեւ ձեր ներգրավվածությունը Հայաստանի որոշ մշակութային ծրագրերում: Ձեր քույրերն ու եղբայրը նո՞ւյնպես ունեն հայկական հետաքրքրություններ:

-Ոչ իմ չափ: Մենք բոլորս ունենք մեր ուղին, մեր անհատականությունը: Ես սիրում եմ փոխանցել գիտելիքներ, ժառանգություն եւ որոշեցի գնալ հայկական ճանապարհով: Իմ եղբայրն ու քույրերն այլ գործերով են զբաղվում. Սոֆին անասնաբույժ է, օգնում է մարդկանց՝ օգնելով նրանց կենդանիներին, Սեւանը զբաղվում է երաժշտությամբ, իսկ Գայանեն դերասանուհի է:

-Որպես կինոպատմաբան՝ ես կցանկանայի ստուգել որոշ փաստեր Վեռնոյի կենսագրությունից: Կարդացել եմ, որ «Մայրիկից» առաջ նա մտադիր էր նկարահանել Կլեման Լեպիդիսի «Հայերը» եւ Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» գրքերը: Ճի՞շտ է, որ Անրի Տրուայան է Վեռնոյին հուշել Վերֆելի վեպի էկրանավորման գաղափարը:

-Կա «Մուսա լեռան» սցենարը, որը գրել են Տրուայան եւ Վեռնոյը: Ի դեպ, ես այն կարդացել եմ ընդամենը երկու շաբաթ առաջ

-Ի՞նչ եք կարծում, այդ սցենարը կարո՞ղ է նկարահանվել: Իհարկե, որոշ վերանայումներով:

-Ո՛չ, եւ կասեմ՝ ինչու: Միշտ կարծել եմ, որ եթե ֆիլմ ես նկարում մեկ այլ երկրի պատմությունից, մեկ այլ երկրի մասին, ապա քո հերոսը պետք է լինի քո՛ երկրից, որպեսզի հետաքրքրի քո ժողովրդին: Եվ ես դրանում համոզվեցի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» կարդալուց հետո:

-Բայց «Մուսա լեռան» գլխավոր հերոսուհին՝ Ժյուլիետը, ֆրանսուհի է:

-Այո, եւ նրա ամուսինը ապրում է Ֆրանսիայում, որը վերադառնում է իր երկիրը, բայց այսքանը դեռ բավարար չէ: Շատ աշխատանք է պետք անել. խնդիրն այն է, որ հենց դիպչես կոնկրետ պատմական փաստերին՝ շատ դժվար կլինի դրանք վիպականացնել, շեղվել իրականում տեղի ունեցածից: «Մուսա լեռան» ֆիլմի գլխավոր հերոսը կարող է լինել հայերին փրկած նավի նավապետը: Կարծում էի, որ այս կերպ կարելի է պատմության մեջ բերել ֆրանսիացի հերոսի, բայց նրա կյանքն իրականում հետաքրքրական չէ: Եվ քանի որ նա իսկապես գոյություն է ունեցել, ես չեմ կարող նրա մասին ինչ-որ բաներ հորինել: Ես միշտ որպես օրինակ եմ բերում «Վերջին սամուրայը» Թոմ Կրուզի մասնակցությամբ, քանի որ այդ ֆիլմը տեղի է ունենում Ճապոնիայի իրական պատմության մեջ, բայց սյուժեն ամբողջությամբ հորինված է: Եվ կարծում եմ, որ «Մուսա լեռան քառասուն օրը» նկարահանելիս դժվար է ինչ-որ բան հորինել: Եթե ես ինչ-որ բան հորինեմ, գիտեմ, որ ամեն հայ կգա ինձ մոտ ու կասի՝ ես գիտեմ, որ այդպիսի բան չի եղել, եւ այլն: Ուստի այնպես, ինչպես գրված է կինոսցենարը, չի կարող ֆիլմ դառնալ:

-Անրի Վեռնոյն իր վաղ կարիերայի ընթացքում հանդիպել է կինոյի հիմնադիրներից Լուի Լյումիերին եւ հարցազրույց է վարել Փարիզի «Յառաջ» թերթի համար: Կա՞ արդյոք Անրի Վեռնոյի լուսանկար Լուի Լյումիերի հետ:

-Գաղափար չունեմ:

-Շատ լավ կլինի, եթե մի օր գտնվի:

-Կարող եմ պատկերացնել:

-Հայտնի է, որ Անրի Վեռնոյի առաջին ֆիլմը հայ գրող եւ պետական գործիչ Ավետիս Ահարոնյանի հուղարկավորության նկարահանումն էր: Կա՞ դրա թվային պատճենը:

-Չկա: Հենց հիմա Ֆրանսիայում մի մարդ նպատակադրվել է թողարկել հորս 34 ֆիլմերը՝ վերամշակված, թվայնացրած վիճակում, ներառյալ բոլոր կարճամետրաժները, որոնց որոնմամբ նա զբաղվում է հիմա: Այնպես որ, հուսով ենք, որ մի օր կգտնենք նաեւ այդ առաջին ֆիլմը:

-Մտադիր չե՞ք մի հատորով ի մի բերել Վեռնոյի բոլոր հոդվածները, այդ թվում՝ նրա առաջին գրվածքները հայկական հարցի մասին:

-Ո՛չ: Ես հավերժացնում եմ հորս հիշատակը, փորձում եմ ցուցադրել նրա ֆիլմերը, բայց իմ կյանքը նվիրված չէ նրան: Այդպես լինել չի կարող: Ես ունեմ նրա ֆիլմերի բոլոր որմազդերը, ամեն անգամ դրանց բնագրերը տեսնելով՝ գնում եմ ու վերանորոգում, բայց ոչ մեկն իմ տանը չէ: Ես գնահատում եմ, երբ մարդիկ գտնում են հորս գրած վաղ հոդվածները, բայց ես ինքս երբեք հետազոտություն չեմ արել: Երբ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ում Վեռնոյի 100-ամյակին նվիրված համերգ եղավ, ինձ մոտեցան մի երկու հոգի եւ ասացին, որ ուզում են հորս մասին մեծ գիրք գրել: Ես, իհարկե, կօգնեմ նրանց, շատ բաներ կանեմ, բայց չեմ ուզում ինքս դրդել մարդկանց:

-Վեռնոյի մահից հետո ֆրանսիական մի թերթ գրեց. «Նրա ֆիլմերը կդիտեն մեր թոռները»: Ի՞նչ եք կարծում, հիմա դա տեղի՞ է ունենում:

-Այո՛: Ոչ թե բոլոր 34 ֆիլմերը, այլ դրանցից առնվազն հինգը միշտ կցուցադրվեն, եւ երիտասարդները կդիտեն դրանք: Ես վստահ եմ, որ հիմա, երբ մենք վերականգնում ու տեխնիկապես կատարելագործում ենք նրա բոլոր աշխատանքները, մի քանի այլ ֆիլմեր նույնպես հանդիսատեսը կբացահայտի: Վեռնոյի ստեղծագործության մեջ առկա են այնպիսի էկլեկտիկ ֆիլմեր, որ դրանցից մի քանիսը նորից կարող են բացահայտվել:

-Հատկապես եթե որոշ սեւ-սպիտակ կինոնկարներ դառնան գունավոր:

-Այո՛, դա այսօր միակ ճանապարհն է: Ես չեմ ուզում, որ հորս կարիերան ավարտվի փառատոներով, երբ դիտողների մեջ լինեն միայն տասը հոգի, միայն մասնագետներ:

-Մարսելի հրապարակներից մեկը կրում է Անրի Վեռնոյի անունը: Նրա արձանը կա՞ այնտեղ:

-Այլեւս չկա: Որոշ ժամանակ այնտեղ տեղադրված էր հայ քանդակագործ Թորոս Ռասթկլենյանի ստեղծած Վեռնոյի դիմաքանդակը, կարմիր գույնով, որը հիշեցնում էր հայերի արյունը, բայց ցավոք, ապրիլի 23-ին, այն վնասվեց: Հետաքրքրական է, ո՞վ արեց դա… Եվ քանի որ այն վնասեցին երկու անգամ, Մարսելի քաղաքային խորհուրդը որոշեց հանել այն: Քանդակագործի կինը այն հետ տարավ ամուսնու արվեստանոցը, որի կենտրոնում էլ այն կանգնած է այսօր: Ամեն անգամ, երբ Թորոսի կինը այցելուներ է ընդունում, հատկապես երեխաների (քանի որ շատ աշխատանք է կատարում՝ ամուսնու հիշատակը վառ պահելու համար), էքսկուրսիան նա սկսում է այս քանդակից:

-Որպես հայազգի անձ, որքանո՞վ եք ձեր ազգային ժառանգությունը փոխանցում ձեր դուստրերին:

-Ես ոչինչ չեմ անում ստիպելով: Դա անձնական ճանապարհ է, որը մարդ ինքը պիտի անցնի: Բացի այդ, նրանք ոչ թե իմ, այլ իմ կնոջ աղջիկներն են, թեեւ ապրում են մեզ հետ: Իհարկե, նրանք ճանաչում են հորս, վերջին հինգ տարիների ընթացքում նրանք ինձ հետ են եղել Մարսելի հայկական բազմաթիվ միջոցառումների ժամանակ, նրանցից մեկը՝ ամենափոքրը, արդեն ինձ հետ եկել է Հայաստան, այնպես որ նրանք կարող են հասկանալ, իմանալ եւ գուցե մի օր կունենան ավելի շատ հետաքրքրություններ, որոնց նրանք կարող են հետամուտ լինել: Այդ իսկ պատճառով աղջիկներս (հետաքրքրական է, քանի որ նրանք հրեաներ են) ունեն Հայոց ցեղասպանության գիտակցությունը, ինչը երիտասարդների համար անսովոր է, եւ գիտեմ, որ նրանք դա փոխանցում են իրենց ընկերներին:

-Վերջին անգամ, երբ մենք հանդիպեցինք, եկել էիք բոլորովին այլ նախագծով՝ թատրոնով:

-Հայաստանում ես ունեմ մեկը, որին շատ եմ սիրում՝ բեմադրիչ, պարուսույց Արման Ջուլհակյանը: Վերջին յոթ տարիներին մենք համագործակցում ենք, ես մշտապես փորձում եմ օգնել եւ առաջ մղել նրա նոր նախագծերը: Անցած անգամ այստեղ էի Արմանի բեմադրած «#44» խորեոգրաֆիկ ներկայացման առթիվ, որը պատմում է վերջին պատերազմի մասին: Իրոք, շատ հուզիչ բալետ էր: Որոշ ժամանակ անց Արմանն ասաց, որ այլեւս չի ուզում դրանով զբաղվել, բայց ես ասացի, որ շարունակի՝ ընդամենը դիտանկյունը փոխելով: Այսօր այս բալետը ոչ միայն Հայաստանի 44-օրյա պատերազմի, այլեւ մոր, պատերազմ գնացող երեխաներ ունենալու մասին է: Ակնհայտորեն սարսափելի է, երբ դա քեզ հետ է պատահում, բայց մեկ քայլ հեռանալով՝ տեսնում ես, որ դա տեղի է ունենում ամենուրեք աշխարհում, որ դու ստեղծել ես մի գործ, որը խոսում է բոլորի հետ: Այսպիսով, դու կարող ես փոխել քո տեսակետը եւ դա անել՝ առանց ինքդ քեզ վրա ներազդելու: Հիմա Արմանը սկսել է մտածել այս կերպ: Այնպես որ, այո՛, ես շատ եմ զբաղվում այստեղի արվեստով, յոթ տարի առաջ սիրահարվեցի Արմանի դպրոցին՝ Նորքի «Հայորդյաց տուն» մշակութային կենտրոնին եւ ամեն ինչ կանեմ՝ նրանց օգնելու համար:

-Երեկ համաժողովի ժամանակ ասացիք, որ հայ մշակույթն այնքան հզոր է, որ կարող է լինել մեր պայքարի գործիքներից մեկը: -Այսինքն՝ ովքեր ենք մենք, ի՛նչ ենք կարող տալ աշխարհին, որպեսզի աշխարհը կարողանա գալ եւ այստեղից մարդկանց տանել՝ իրենց հետ աշխատելու: Մեր խնդիրն այն է, որ մենք ուզում ենք գոյություն ունենալ: Մենք դեռ ցանկանում ենք լինել: Իհարկե, ասում են, որ շատերն են լքում Հայաստանը, ոմանք էլ ասում են, թե Հայաստանը մեռնում է: Ո՛չ, ո՛չ, ո՛չ, Հայաստանը չի՛ մեռնում, պարզապես Հայաստանը կանգնած է շատ հսկայական խնդրի առաջ, բայց մենք պետք է առերեսվենք դրան: Նկատել եմ, որ Հայաստանում կա առկա խնդիրները չտեսնել տալու միտում: Մինչդեռ եթե մենք առերեսվենք մեր խնդիրներին՝ կլուծենք դրանք, իսկ դրանք թաքցնելով, «գորգի տակ դնելով»՝ հարցերն ավելի կվատթարանան: Իսկ մեր արվեստը, զբոսաշրջությունը, արհեստները, նաեւ այս նոր զարգացած գինու արտադրությունը հսկայական գործոններ են, որոնք մեզ շատ են հաջողվում: Մենք պետք է կարողանանք օգտվել դրանից, Հայաստանի կառավարությունը պետք է գիտակցի դա եւ այդ ոլորտներին աջակցի ամեն կերպ եւ բոլոր հնարավոր միջոցներով…