Հայերենի եւ հայերենագիտության ոլորաններում

Այս տարվա փետրվարի 1-ին լրացավ լեզվաբան, բանասիրության դոկտոր, պրոֆեսոր Գուրգեն Խաչատրյանի ծննդյան 70-ամյակը: Հետեւելով նրա կյանքի հետագծին՝ պարտ է ինձ նկատել, որ ներկայանալի տարիքը ներկայանալի վաստակով է դիմավորում լեզվաբանը: Քանի որ հոբելյանի առթիվ մտադիր եմ առավելապես նրա լեզվաբանական ստեղծագործության կարեւորությունը վեր հանել, այստեղ արագ տեղեկացնեմ միայն, որ իր գործունեության ընթացքում, շնորհիվ իրեն հատուկ կազմակերպչական ջիղի,  համալսարանական ոլորտում մի քանի էական պաշտոններ է զբաղեցրել՝ լինելով Վանաձորի՝ Հովհ. Թումանյանի անվան պետհամալսարանի հայոց լեզվի ամբիոնի վարիչ, բանասիրության ֆակուլտետի դեկան, նույն համալսարանի 12 տարվա ռեկտոր, արժանացել է պետական ու հանրային մի շարք պարգեւների, որոնցից կարեւորագույնն իմ կարծիքով «Մովսես Խորենացի» պատվավոր մեդալն է:

Գալով իմ բուն նպատակին՝ ներկայացնելու Խաչատրյան լեզվաբանի արժանավորությունը՝ ասեմ, որ ինձ համար հայերենագիտության մեջ էական են այն սակավ մասնագետների ուսումնասիրությունները, որոնք հայերենի տեսությունը շղթայում են նաեւ ընդհանուր լեզվաբանության մեթոդաբանությամբ: Սա հատուկ եմ ընդգծում, որովետեւ վերջին շրջանում մեր իրականության մեջ, ցավոք, միանգամայն անտեղի պատնեշ կա ընդհանուր եւ մասնավոր լեզվաբանական գիտակարգերի միջեւ: Գուրգեն Խաչատրյանի աչքը ուշի ուշով հետամուտ է ոչ միայն հայոց, այլեւ օտար լեզուներին վերաբերող տեսական պրպտումներին, ինչպես նաեւ իր ժամանակի ընդհանուր լեզվաբանական տեսությունների նորարարությանը:    

Իր գիտական հետազոտությունը Գ. Խաչատրյանն սկսեց գրաբարի միակազմ նախադասությունների տեսակների եւ դրանց կառուցվածքի բացահայտմամբ: Սովորաբար Գ. Խաչատրյանի «Գրաբարի միակազմ նախադասությունները» գիրքը գնահատողները դրա կարեւորությունը մեկնաբանում են նրանով, որ հեղինակն առաջինն է ուսումնասիրել հին հայերենի նշված նախադասությունները: Սակայն հարկ է նկատել, որ սա զուտ արձանագրային նշանակություն է: Գրքի իրական կարեւորությունն այն տեսական համակարգն է, որ ստեղծել է լեզվաբանը՝ անկախ եւ զուգորդվող միակազմ նախադասությունները ներկայացնելով միադիմի բայերի չեզոք եւ կրավորական սեռերի տիպաբանությամբ:

Քիչ առաջ ընդգծեցի հայագետի համար ընդհանուր տեսական դրույթներին քաջատեղյակության կարեւորությունը: Վերստին անդրադառնալով սրան՝ չեմ կարող թաքցնել հիացքս Գ. Խաչատրյանի մասնագիտական շրջահայեցության պատճառած բավականությունից: Նա ոչ միայն ստեղծագործաբար յուրացրել է իր ավագ հայ գործընկերների՝ Է. Աղայանի, Գ. Ջահուկյանի, Է. Աթայանի նորագույն լեզվաբանական հետազոտությունները, այլեւ լավատեղյակ է նշանավոր օտար հեղինակների՝ Է. Բենվենիստի, Ջ. Լայընզի, Օ. Եսպերսենի, Լ. Տենիերի եւ այլոց հայեցակարգերին, գործուն հղումներով քննում, դատում եւ հայ ընթերցողին է մատուցում նրանց արժեքավոր դրույթները: Այս առումով բառիս բուն իմաստով ընդհանուր լեզվաբանության պատմության մի մասնավոր դրվագ է ամբողջացրել Գ. Խաչատրյանն իր «Գրաբարի վերլուծական բայերի արժույթը» մենագրության մեջ՝ ընդարձակ ներածությամբ ներկայացնելով արժութայնության պատմությունը, որը, բացի ճանաչողական արժեքից, կարեւոր է հեղինակի համար հենց մեթոդաբանական առումով, որը լայնորեն գործադրել է նա հին հայերենի մենարժույթ եւ բազմարժույթ վերլուծական բայերի նկատմամբ՝ նորովի վեր հանելով գրաբարի շարահյուսության կապակցական հնարավորությունն ու կապակցության առանձնահատկությունները:

Այս ուսումնասիրություններն ի վերջո լեզվաբանին հանգեցնելու էին գրաբարի շարահյուսական համակարգի ամբողջացմանը, որը չափազանց կարեւոր է, քանի որ, ճիշտ է, գարաբարի նույնիսկ արժեքավոր մի քանի ձեռնարկներ ունենք, սակայն զարմանալիորեն շարահյուսությունն այդ բոլոր գրքերում մի տեսակ աղքատ ազգականի վիճակում է: Մինչեւ Գ. Խաչատրյանը, կարելի է ասել, գրաբարի շարահյուսության ամբողջական պատկերը տվել է մեկ էլ Միքայել Ծայրագույն վարդապետ Սանլաթյանն իր «Քերականութիւն գրաբառ լեզուիս Հայոց» գրքում 1827 թվականին:

 Եվ ահա Գ. Խաչատրյանը իր «Գրաբար» համալսարանական ձեռնարկում հին հայերենի կառուցվածքը մատուցում է ձեւաբանական եւ շարահյուսական համակարգերի ներդաշնակ հավասարակշռությամբ՝ շարահյուսությունը ներկայացնելով պարզ երկկազմ ու միակազմ նախադասությունների եւ բարդ նախադասության համադասական ու ստորադասական կառուցվածքների ու հատկապես ստորադաս նախադասության տեսակների լիակազմությամբ: Այս ուսումնական ձեռնարկը նախորդներից տարբերվում է իր մեթոդական զինանոցով: Ձեւակազմական բոլոր իրողությունները, հոլովակազմությունից մինչեւ բայակազմություն, ներկայացնում է ձեւութակազմական մանրամասնությամբ եւ տարաբնույթ աղյուսակային հարացուցավորմամբ: Սա այն առավելությունն է, որ տալիս է այս գիրքը՝ ի նպաստ ուսանողի, քանի որ խիստ ակնառու է դարձնում կազմաբանական դժվարությունների առանձնահատկությունները, դյուրացնում անծանոթ համակարգի ընկալումն ու յուրացումը: Նույն գրքի նկատելի առավելություններից է գրեթե բոլոր թեմաներին վերաբերող առաջադրանքների համատիպությունը: Ընդհանրական պարզությամբ աչքի ընկնող այնպիսի հանձնարարականներ է մշակել հեղինակը, որոնք առաջնային կարեւորություն ունեն քերականական նյութը մարսելու համար եւ հարմար են հատկապես դասական լեզուների ուսուցման համար: Իսկ յուրաքանչյուր թեմային վերաբերող տեքստային անհրաժեշտ հատվածները տողատակով առատորեն համալրված են թարգմանական, քերականական, ոճական իրողությունների հստակ մեկնություններով:

Վերջին տասնամյակում Գ. Խաչատրյանի ուշադրության ծիրում է միջին հայերենը՝ թե՛ իր կառուցվածքով, թե՛ գեղարվեստական խոսքի յուրահատկություններով: Այս կարգի ուսումնասիրություններից նշելի է հատկապես «Հայրենների ոճագիտական եւ կառուցվածքային ուսումնասիրություններ» մենագրությունը, որում վեր են հանվում հարանունների, կրկնությունների, հատկանունների, կոչականների, միակազմ ու հարցական նախադասությունների ոճական արժեքը, հայրեններում ժամանակի քերականական եւ գեղարվեստական արտահայտությունը, տաղաչափական կարգավորման խնդիրները եւ այլն:

Ինքնին հասկանալի է, որ հայոց լեզվի պատմաբանը, տրվելով հայերենի դարավոր ոլորանների որոնումներին, իր մասնագիտական վերաբերմունքը պիտի ցույց տար նաեւ արդի հայերենի վիճակի նկատմամբ՝ թե՛ կանոնարկիչ առաջարկություններ, թե՛ մերօրյա գրական հայերենի ուսուցման խնդիրներ օրակարգ բերելով: Այդ կարգի հետազոտությունների մի մասն ամփոփված է նրա «Հայերենագիտական աշխատասիրություններ» հոդվածների ընտրանիում, իսկ մյուս մասը տեղ է գտել ուսուցիչներին հասցեագրված «Հայոց լեզվի ոլորաններում» հետաքրքրաշարժ գրքում, որ այդպիսին է իր ներկայացման՝ հարցուպատասխանի եղանակով, եւ որն ուղղակի մայրենի լեզվի ուսուցման դասագիրք է մեր ուսուցիչների համար:

Գ. Խաչատրյանը հայերենի ուսումնասիրությունն իրականացրել է այդ լեզվի գրեթե բոլոր գոյաձեւերի անդրադարձով, եւ սա ի վերջո հանգեցնելու էր եւս մի կարեւոր ձեռնարկի՝ գրաբարից մինչեւ մերօրյա գրական լեզվի ընդգրկմամբ: Վերն ասվեց, որ մինչեւ Գ. Խաչատրյանը գրաբարի շարահյուսությունը ուրվագծորեն էր պատկերված մեր դասագրքերում: Պետք է խոստովանել, որ լեզվաբանության նույն բաժինն այդ վիճակում էր նաեւ հայերենի պատմության դասընթացներում: Առաջինը Գ. Խաչատրյանն է, որ գրական հայերենի պատմությունը լրացրեց շարահյուսության պատմության լիարժեքությամբ՝ հայերենի առանձին գոյաձեւերի վերաբերմամբ իր բացահայտած օրինաչափություններով լիուլի հագեցնելով մեր լեզվի պատմական ընթացքի նկարագրությունը:

Շնորհավորելով հարգելի լեզվաբանին իր հոբելյանի առթիվ՝ իբրեւ մասնագետ ընթերցող վստահեցնում եմ, որ ծանրակշիռ վաստակով է հատել իր յոթերորդ տասնամյակի սահմանը: Եվ քանի որ նրանից դեռ սովորելիք ունեմ, որը փոխանցելու եմ ուսանողներիս, առողջություն եմ մաղթում եւ երկար ու ստեղծագործական բեղուն տարիներ:

ԴԱՎԻԹ ԳՅՈՒԼԶԱՏՅԱՆ