ՄՇՏԱՏԵՎ ՄԻԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՐԱՎՈՐ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ

11

ԼԵՎՈՆ ԼԱՃԻԿՅԱՆ

Ուղիղ 320 տարի առաջՙ 1700թ., Մխիթար Սեբաստացին Կ.Պոլսում հիմնեց վանական մի միաբանություն, որը հայ մշակույթին ու մեր մտավոր զարգացման պատմությանը բերած իր նպաստով անհամեմատելի է ազգային որեւէ հաստատության հետ:

Մինչեւ Մխիթարը

Անցնող տարիների հեռվից քննելով Մխիթար վարդապետի կյանքի ու գործի հանգամանքներըՙ կրկին համոզվում ես մեծ գեղագետ Արշակ Չոպանյանի արտահայտած այն մտքի ճշմարտության մեջ, ըստ որի Մխիթարի կյանքը «մին է մարդկութիւնը պատուող հոյակապ դիւցազներգութիւններէն», որի հերոսը կարողանում է «ոչինչէն աշխարհ մը ստեղծել»:

Այդ «ոչինչն», իհարկե, նշանավոր մտածողի ժամանակի հայ կյանքի անկյալ վիճակն էր, շուրջբոլորը տիրող թանձր խավարն ու տգիտությունը: Որքան էլ որ դարեր շարունակ մեզանում «Վանորայք (այսինքնՙ վանքերը — Լ.Լ.) եղան նշանաւոր վարժարանք ուսմանց», Մխիթարի օրոք դրանցից լոկ արտաքին ճգնությունն էր մնացել: Ավելինՙ իսպառ մարել էր բուն վանականության ոգին, եւ վանականների մեծ մասը, ինչպես ժամանակագիրներից մեկն է գրում, «ո՛չ պահք եւ ո՛չ ծոմ ունէին. բոլոր տարին ուտիք էր իրենց համար»: Նույնը վկայում է 17-րդ դարի նշանավոր պատմիչ Առաքել Դավրիժեցին , որի վկայությամբ գյուղերում լռել էր ժամկոչի ձայնը եւ վերացել քահանայության շնորհը:

Դեռ ուսումնատենչ պատանի, շրջելով վանքեվանքՙ Սեբաստիայից մինչեւ Սեւանավանք, Մխիթարը դրանցում տեսավ նվազած նախկին միությունն ու սերը, նկատեց ընթերցասիրության պակասը, որի հետեւանքով մատյանները լուռ փոշոտվում էին գրադարակներում: Կրկին հիշատակենք Դավրիժեցուն. «Ոչ բնաւ ընթեռնուին գիրս, այլ էին փակեալ եւ լռեալ մատեանք»: Բերենք մեկ այլ ցցուն փաստ ասվածը հաստատելու համար. Սեւանավանքի առաջնորդ Հովհաննես վարդապետը, օրինակ, մեղադրվեց այն բանի համար, որ ծովը նետել տվեց բոլոր հին ձեռագրերը, որպեսզի ժամանակի Սիմեոն Երեւանցի կաթողիկոսը (1763-1780) կղզի այցելելիս հանկարծ չտեսներ դրանց անկարգ վիճակը…

Մխիթար եւ Խաչատուր

Ահա՛ նմանատիպ վիճակն էր, որ Մխիթար Սեբաստացու մոտ ծնեց նոր միաբանություն հիմնելու գաղափարը, որի հիմքում պիտի լինեին կրոնը, գիտությունը եւ միությունը: Նպատակն էր աջակցել ազգի հոգեւոր եւ իմացական վերելքին, ծավալել ուսումնակրթական, գիտական եւ մշակութային գործունեություն:

Ստեղծվելիք կրոնական միաբանության անդամները սոսկ ճգնավոր աբեղաներ չպետք է լինեին, այսինքնՙ որակական իմաստով դա նոր տիպի հաստատություն էր լինելու, որի անդամներից յուրաքանչյուրը մաս էր կազմելու լուսավորության հզոր շարժման: Վերջինս ընդգրկելու էր հայ մտավոր կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներըՙ պատմություն, բանասիրություն, թարգմանություն, հրատարակչական գործ եւ այլն:

Այդ հսկա գործը ձեռնարկելուց առաջ Մխիթարն իր մտադրությունը հայտնեց ժամանակի հանրագետ մտածող եւ պոլսաբնակ ճարտասան Խաչատուր վրդ. Էրզրումեցունՙ առաջարկելով կանգնել գործի գլուխ: Վերջինս ողջունելով հանդերձ գաղափարըՙ այն անգործադրելի գտավ «զչքավորութիւն առաւելապէս պատճառելով»: Իրոք, անդուլ ջանքերից զատ նաեւ նյութական մեծ միջոցներ էին հարկավոր: Այդուհանդերձ, Խաչատուր վարդապետը մինչեւ իր կյանքի վերջ սերտորեն կապված մնաց միաբանությանըՙ դրա հիմնադրին մեծապես օգնելով թե՛ խորհուրդներով եւ թե՛ ջատագովությամբ:

Միաբանության կազմավորման ընթացքը

Լինելով համառ ու անկոտրում կամքի տեր մարդ եւ հավատարիմ մնալով իր տեսլականինՙ Մխիթար Սեբաստացին հայաշատ Պոլիսն ընտրեց իբրեւ հիմնադրման վայր: Արեւելքի մշտատատան հողը, սակայն, նպաստավոր չեղավ նման հաստատության առաջադիմության համար: Խանգարում էին հատկապես այդ քաղաքում մոլեգնող դավանաբանական կռիվները, որոնցից խույս տալու նպատակով կաթոլիկությանը հարած հայորդին 1703-ին իր աշակերտներով ծպտյալ հեռացավ դեպի Հունաստանի Մեթոն բերդաքաղաքը: Կրելով բազում դժվարություններՙ նա այդտեղ կառուցեց առաջին հայկական եկեղեցին ու ծավալեց գիտամանկավարժական գործունեությունՙ թեկուզ առանց դասագրքերի ու հրատարակչական հնարավորությունների: Այդտեղ էր, որ նրան կրկին օգնության հասավ վաղեմի ընկերն ու բարեկամըՙ Խաչատուր Էրզրումեցին, որ նրան ուղարկեց իր պատրաստած դասագրքերը:

Չնայած 14 տարիների տքնաջան աշխատանքինՙ ի հետեւանս թուրքական հարձակմանՙ նորածիլ միաբանության անդամները կրկին ստիպված եղան թողնել-հեռանալՙ այս անգամ արդեն Վենետիկ: Այդտեղ արդեն բոլոր պայմանները կային հոգեւոր-մտավոր գործունեությամբ զբաղվելու համար: Լուսավորյալ այդ քաղաքի ծերակույտը միաբանությանը շնորհեց քաղաքամերձ Սուրբ Ղազար կղզին, որտեղ Մխիթարն իր 16 աշակերտներով մուտք գործեց 1717թ. սեպտեմբերի 8-ինՙ Մարիամ Աստվածածնի ծննդյան օրը: Բորոտների նախկին բուժարանը հայ վանականների շնորհիվ վերածվեց հայաշունչ մենաստանի, որտեղ Մխիթար Աբբան ձեռնհասությամբ վարեց միաբանության ոչ միայն գիտակրոնական եւ ուսումնական, այլեւ տնտեսական ու վարչական աշխատանքներըՙ կառուցելով եկեղեցի ու բացելով դպրոց, որն ինքը «համալսարան» էր կոչում:

Սկզբից եւեթ մերժելով օտարերկրացիների անդամակցությունըՙ միաբանության երանաշնորհ հիմնադիրը միշտ վառ պահեց իր հայ աշակերտների սերն առ Հայրենիք ու հայ ժողովուրդը, նրա հոգեւոր գանձերը: Անխոնջ ու բազմարդյուն աշխատությամբ նա վերարծարծեց մտավոր կյանքը մեզանում: Հիմնելով մատենադարանՙ նա դրեց հայ հին ձեռագրերի հավաքման եւ ուսումնասիրման սկիզբըՙ միաժամանակ հրատարակելով 50 հատոր գիրք: Երեւույթ էր, օրինակ, նրա հրատարակած Աստվածաշունչը (1733)ՙ նրբաճաշակ փորագրություններով ու գեղեցիկ լուսանցազարդերով եւ բաղդատությամբ 7 այլալեզու թարգմանությունների: Լինելով գրաբարի ջատագովՙ Մխիթարն այնուամենայնիվ առաջինն էր աշխարհաբարի քերականություն ստեղծելու հարցում (1727): Իր մյուս երկասիրություններով նա իր առջեւ խնդիր դրեց ձերբազատել հայերենը լատինաբանության խորթ երեւույթներից:

Հիշատակենք նաեւ 25 տարվա ջանադիր աշխատանքի արդյունք հանդիսացող նրա «Հայկազյան բառարանը», որի առաջին հատորը լույս տեսավ հեղինակի մահից 3 շաբաթ անց: Սա նշանակալի երեւույթ էր ոչ միայն հայ, այլեւ համաշխարհային բառարանագրության մեջ: Շնորհիվ այդ աշխատության հայերենը ժամանակին դարձավ աշխարհի վեցերորդ լեզունՙ լատիներենից, հունարենից, իտալերենից, ֆրանսերենից ու իսպաներենից հետո, որ ունեցավ նման ամբողջական բառարան:

Տեղին է այստեղ մեջբերել լուսամիտ հայ վարդապետի հետեւյալ խոսքերն Առաջաբանից, որ մահամերձ հեղինակի ընծայականն էր մայր ժողովրդին. «Խոնարհամիտ սրտիւ ընծայեմ քեզ զպտուղ բազմամեայ աշխատութեանս նուէր սիրոյ, զի ցանկալի է ինձ յինէն առնուլ եւ քեզ տալ»:

Իրոք, դրամատիկ ճակատագիր ունեցավ լուսանորոգ այս հայորդին: Ժամանակին նրան քննադատեցին ե՛ւ առաքելական, ե՛ւ կաթոլիկ հայերը: Առաջինները մեղադրեցին Հռոմի եկեղեցու գիրկն ընկնելու ու վերջինիս գերակայությունն ընդունելու մեջ, երկրորդները նրան ներկայացրին իբրեւ ըմբոստ ու ինքնիշխանՙ Հռոմի եկեղեցական իշխանությունից անկախ: Նման ամբաստանությունների գլխավոր պատճառը թերեւս այն էր, որ կաթոլիկ դավանանքն ընդունելով հանդերձՙ Մխիթար Սեբաստացին մնացել էր ճշմարիտ հայասեր ու հայրենասեր: Նրա համոզմամբ, ազգն ու կրոնը տարբեր հասկացություններ են, ուստի եւ հարկ չկա մեկի համար մյուսը զոհել:

Մխիթարից հետո

Գործադրված քայլերի շնորհիվ Մխիթար Սեբաստացին շարունակական ու մշտատեւ դարձրեց իր սկսած գործն ու հիմնած միաբանությունըՙ անձնական ջանքերը վերածելով հավաքականի եւ օտար երկնքի տակ ստեղծելով իմացական հայրենիք: Պատահական չէր, որ նրան կոչեցին «Նոր Լուսավորիչ ազգիս», «Երկրորդ Մեսրոպ» եւ այլն: Իրոք, եթե Մեսրոպ Մաշտոցը ծնեց հայոց գրերը, ապա Մխիթարը վերածնեց դրանքՙ դնելով շարժման ու գործողության մեջ: Նրա աշակերտները դրեցին հայագիտության հիմքերը Եվրոպայումՙ միաժամանակ եվրոպական միտքը ներբերելով հայ իրականություն:

Դեռ Մխիթարի կենդանության օրոք եվրոպացի գիտնականները հաճախակի էին դիմում նրանՙ խորհուրդներ հարցնելով եւ խնդրելով նրա հրատարակած գրքերից: Իսկ աշակերտների համար ինքը գիտնական վարդապետի խոսուն օրինակ էր, որ սովորեցնում էր համաբազուկ ու գիտական լրջությամբ աշխատել: Ուշագրավն այն է, որ նրանցից յուրաքանչյուրն ընթացավ միաժամանակ մի քանի ուղղությամբՙ ստեղծելով մնայուն արժեքներ մտավոր մշակույթի բառացիորեն բոլոր բնագավառներում:

Բավական է մի քանի դրվագ հիշել: Նախՙ Միքայել Չամչյանի «Հայոց պատմությունը» (1784), որը նոր ժամանակների հայ պատմագիտության ու քաղաքական մտածողության հիմնաքարը դարձավ: Հիշատակենք նաեւ պատմաբան, աշխարհագրագետ, ութհատորանոց «Դարապատումի» հեղինակ Ղուկաս Ինճիճյանին, որը աշխարհաբար հրապարակագրության հիմնադիրը եղավՙ 1799-ից հրատարակելով «Տարեգրութիւն», «Եղանակ Բիւզանդեան», ապա եւ «Դիտակ Բիւզանդեան» պարբերականները: Շարունակությունը եղավ 1843-ին Ղեւոնդ Ալիշանի սկզբնավորած «Բազմավէպը», որը հայ լրագրության կենդանի նահապետն է ու անընդմեջ հրատարակվում է մինչ օրս: 1789թ. հիմնելով սեփական տպարանՙ մխիթարյան հայրերը մեր մատենագրական գոհարներից զատ լույս աշխարհ հանեցին օտար գրական գլուխգործոցների ընտիր հայացումներ:

Ու թեեւ Մխիթարի մահից հետո նրա անունը կրող միաբանությունը երկճյուղվեց 1773-ինՙ Վենետիկից զատ հանգրվանելով նաեւ Վիեննայում, ուժերի որեւէ ջլատում տեղի չունեցավ: Հակառակը, կրկնապատկվեց Մխիթարի տան հզորությունըՙ ապահովելով գործունեության բազմապիսություն եւ կատարյալին ձգտող մրցակցություն:

2000թ. հուլիսին, սակայն, միացյալ ընդհանուր ժողովի որոշմամբ կրկին միավորվեց Մխիթարյան միաբանությունը, որի գլխավոր կենտրոնատեղին Վենետիկի Սբ. Ղազար Մայրավանքն է, իսկ գլխավոր մենաստանըՙ Վիեննայի վանքը: Միաբանության քահանայապետական պատվիրակը Թուրքիո Հայ կաթողիկե առաջնորդ Լեւոն արք. Զեքիյանն է:

Այսօր, հիմնումից 320 տարի անց, Մխիթարյան միաբանությունը հաչս Եվրոպայի շարունակում է արժանապատվորեն ներկայացնել հայ մշակույթըՙ նախադուռ հանդիսանալով Հայաստան այցելողների ու մեր երկրով հետաքրքրվողների համար:

Գծանկարներըՙ հեղինակի