Այս բառերը հնչում են մանավանդ խորհրդարանական, նախագահական կամ այլ ընտրությունների ընթացքում, սակայն նաեւ՝ քաղաքական, տնտեսական, հանրային նշանակության կարեւոր հարցերի շուրջ հասարակության կարծիքն իմանալու եւ ըստ այդմ գործելու նպատակով: Նշանակում է, որ դա այն գործիքն է, որն օգնում է կառավարություններին, քաղաքապետություններին, տարբեր՝ կրթական, գիտական, արդյունաբերական եւ այլ կազմակերպություններին՝ առավել արդյունավետ գործելու:
Հարցախույզ բառը անգլերենում poll-ն , որը հանրային կյանքում առաջինը օգտագործվել է 1773-ին, Անգլիայում, որպես այսպես կոչված անձ գլուխ կամ մարդ գլուխ տարեկան տուրքի կամ հարկի վճարման համակարգի անվանում՝ poll tax, որի պատճառով էլ հենց 1380 թ.ին տեղի է ունեցել Ուաթ Թայլըրի (Wat Tyler) արյունոտ ապստամբությունը:
Հետաքրքրականն այն է, որ, ինչպես գրեթե ամեն բան, որ Եվրոպայից գնացել է Ամերիկա, սկզբում ենթարկվել է դեֆորմացիայի, այդպես էլ հարցախույզ-polls-ը վերածվել է, 1890 թ.ից սկսյալ, երկրի հարավային նահանգներում, սեւամորթների դեմ խտրականության (appartait) արշավի, այն սեւամորթների՝ որոնք համապատասխան հարկերը չեն վճարել: Նրանց արգելել են քվեարկություններին մասնակցել, այսինքն՝ զրկել են ընտրելու իրավունքից:
Այս պատմաբանական հիշեցումի նպատակը պարզապես ցույց տալն է, թե ի՞նչ զարգացում է արեւմտյան աշխարհը ապրել 250 տարի հետո, այսօր: Իսկ մեր երկի՞րը:
Անցնող 35 տարվա ընթացքում Հայաստանում դեռեւս չեմ հանդիպել որեւէ հարցախույզի, չհաշված Gellup միջազգային ասոցիացիային պատվիրված մի քանի հարցախույզները, որոնք թանկ են եւ ծախսալից: Դա նշանակում է, որ մեր երկրում հասարակական, հանրային խնդիրները, պետական զանազան նախաձեռնությունները սովորաբար լուծում են ստանում,- եթե ստանում են,- աչքաչափով, մոտավորապես, կիսկատար, մասամբ:
Դա ձեռնտու է պետական պաշտոնյային՝ նախարար, քաղաքապետ, համայնքապետ, վարչապետ եւայլն: Որոշում կայացնելուց, լուծումներ տալուց առաջ նա գրեթե ոչինչ չի անում, չի ուսումնասիրում ոչինչ, քանզի ձեռքի տակ չունի ոչ մի տվյալ, մասնագիտական ոչ մի նախագիծ, որին պետք է հետեւի: Մերոնք սիրում են այդպես աշխատել, քանզի ընդհանուր, հասարակական շփոթ կա պաշտոնի ու մասնագիտության նկատմամբ: Մերոնք դեռեւս չեն հասկացել, որ պաշտոնը մասնագիտություն չէ: Ու մինչեւ հասկանան չինովնիկները, այն էլ առանց համապատասխան կրթության, փորձառության եւ մասնագիտական գործիքակազմ կիրառելու, այդ համայնքը, քաղաքը, երկիրը կվերածեն պարսկաթուրքական խանության նման մի բանի:
Օրինակները շատ են. բերենք մեկը՝ մայրաքաղաքի ճանապարհների խճողումը, խցանումները: Եթե 15-20 տարի առաջ մեր քաղաքապետերն ունենային համապատասխան պատրաստվածություն, իրենցից հետոյի մասին մտածելու կարողություն, ցանկություն, եւ ամենակարեւորը՝ պատրաստվածություն, նրանք հետեւողական աշխատանքով, կամուրջների, էստակադաների եւ ամենակարեւորը՝ նոր ճանապարհների կառուցմամբ կազատեին մեր մայրաքաղաքը այսօրվա կիսաանդամալույծ վիճակից:
«Յոլա տանելու» քաղաքականությունը միշտ է քանդած թողել մեր տունը: «Վերեւներից» «ուկազանիա»ներով ղեկավարելու՝ սովետական գործելակերպը Հայաստանում 26 տարի հետո դեռեւս շարունակում է գործել, իսկ առավել սաստկացած՝ վերջին 8 տարիներին, երբ ամեն ինչ եւ ամեն բան, ամեն ծրագիր եւ ամեն միտք իրականացվում է մեկ անձի որոշումով: Անձի պաշտամունքը, 40-50 տարի հետո, տակավին առկա է մեր մեջ: Իսկ ժողովուրդը հանդուրժում է, նույնիսկ պարտությունը, նույնիսկ հայրենիքի, առայժմ մի մասի, հանձնումը: Եվ բարձր պատվանդանին նստեցնում ապիկար, տգետ, գոռոզ, ինքնասիրահարված ղեկավարին:
Հասարակությունը, ազգաբնակչությունը համոզվա՞ծ է, թե, օրինակ, որ խաղաղության մեջ կամ դռներին է մեր երկիրը: Հասարակությունը հավատո՞ւմ է, համաձա՞յն է, որ ինքն ապրի ադրբեջանաթուրքական ողորմածության, առավել եւս՝ ինչ-որ օտար իշխանության ներքո:
Նման լրջագույն հարցերն անշուշտ կարելի է հանրաքվեով պարզել, որը, սակայն, դանդաղաշարժ գործիք է, նաեւ՝ ծախսատար: Հետեւաբար, փոխարենը, կարելի է գիտականորեն անցկացված հարցախույզերով ճշգրտորեն շոշափել հասարակության կարծիքը եւ զերծ մնալ նման՝ առավել պատասխանատու մեթոդներից:
Առանց հանրային կարծիքի շոշափման, առանց, ինչպես ֆրանսիացիներն են ասում, sondage անելու, առանց մասնագիտորեն polls անցկացնելու, այն էլ մեր ժամանակներում, ինչպե՞ս կարելի է երկիր ղեկավարել, քաղաք ղեկավարել, անգամ՝ գյուղ կամ ձեռնարկ:
ՀԱԿՈԲ ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ
