Թարգմ. Հ. ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ
Ստորեւ անգլերենից թարգմանաբար ներկայացվողՙ էսսեիստ եւ վիպասան Կայա Գենջի («Ստվերի տակ: Զայրույթ եւ հեղափոխություն արդի Թուրքիայում» գրքի հեղինակ) սույն հոդվածը տպագրվել է «Նյու Յորք Թայմսի» 2018 ապրիլի 1-ի համարում:
Ավելի վաղ այս տարի Թուրքիան բաց արեց խստորեն պահպանված իր բնակիչների ծագումնաբանական մատյանները (1), արխիվային հսկայական նյութեր, որոնք հետ են գնում մինչեւ օսմանյան ժամանակաշրջանները, 1880-ական թվականները: Այդ ծառայության մատուցումը արմատների, միգրացիայի, զտարյունության եւ խառնածնության վերաբերյալ բուռն խոսակցությունների գերիշխող թեման դարձավ WhatsApp-ի, թեյարանների հաճախորդների շրջանակում եւ տարբեր գրասենյակներում: Ընդամենը երկու օրում ավելի քան 5 միլիոն թուրքահպատակ քաղաքացիներ սկսեցին հետաքրքրվել իրենց անցյալով: Հետաքրքրությունը այնքան մեծ էր, որ կայքը փլուզվեց: Կառավարությունը ստիպված եղավ դադարեցնել այդ ծառայությունը:
Մի ամբողջ դար, թուրքական պետությունը իր խստագույն ազգային ինքնությունն էր պարտադրել իր քաղաքացիներին, մի ինքնություն, որը բացառում էր էթնիկականությունը եւ ընդգծում «զտարյուն» թուրք լինելու հանգամանքը: Մատյանների հրապարակայնությունը հիպնոսացրել էր մարդկանց: Տարբեր էթնիկական խմբավորումներին պատկանելու լուրը ջախջախել էր պետության կողմից հորինված զտարյունության գաղափարը:
Որոշ թուրքեր, որոնց ընտանիքները սերնդե սերունդ ապրել էին միեւնույն քաղաքներում, վերահաստատեցին իրենց արմատները: Ուրիշներ վրդովվեցին: Մի թուրք ազգայնամոլ պարզեց, որ իր նախատատը քուրդ է եղել: Ընկերներիցս մի գրող զարմացած էր, որ նախապապի անունը Իսահակ է: Հարեւաններից մեկը հայտնաբերեց, որ եվրոպական ծագում ունի եւ որոշեց երկքաղաքացիության դիմում ներկայացնել:
Երկար ժամանակ քաղաքացիների ինքնությունը Թուրքիայում համարվում էր ազգային անվտանգության խնդիր: 1915-ի բռնագաղթի ժամանակ Օսմանյան ժամանակաշրջանի հայերից շատերը մահացան, մինչ ուրիշներ իրենց կյանքը փրկելու համար մահմեդական դարձան: Դավանափոխությունը գաղտնի էր պահվում ընտանիքներում: Քրիստոնյաներից շատերի թոռները հասուն տարիքում միայն իմացան իրենց նախնիների մասին: Շատ թուրքեր վերջերս պարզեցին, որ նրանք հայկական ծագում ունեն:
Ծագումնաբանական տվյալները միայն անձնական օգտագործման համար էին հրապարակված: Դրանք ցույց էին տալիս, թե որքան բծախնդրորեն էր պետությունը հետեւում իր քաղաքացիներին անցած երկու դարերի ընթացքում: «Պարզվեց, որ իմ նախնիները Երեւանից են», գրել էր մեկը «Eksi Sozluk» կայքում, որտեղ հազարավոր մեկնաբանություններ էին հայտնվել այդ թեմայի շուրջ: «Իմ հայրական նախնիները Վրաստանից են: Ես ցնցված եմ»:
Ձախակողմյան թուրքերը անհանգստացած էին հետաքրքրությունների մասշտաբով: Վախենում էին, որ դա կարող է տոհմական կամ նույնիսկ քաղաքացիական պատերազմի մղել: Բայց «Ակօս» թերթի խմբագիրը ողջունեց հրապարակումը եւ հարցազրույց հրատարակեց մարդաբան պրոֆեսորի հետ, որն այդ քայլը «հեղափոխական» եւ «նորմալացման լուրջ նշան» որակեց: «Մարդկային ծագումնաբանական տարեգրություն» հանդեսում 2012-ին կատարված մի ուսումնասիրություն պարզել էր, որ Թուրքիայի բնակիչների պապենական նախնիների 38 տոկոսը երվոպացիներ են եղել, 35 տոկոսըՙ միջին-արեւելքցիներ, 18 տոկոսըՙ Հարավային ասիացիներ եւ 9 տոկոսըՙ Կենտրոնական ասիացիներ:
Օսմանցիները էթնիկական բարդությունների հետ վարվում էին այսպես կոչված «միլլեթ» հասկացությամբ: Դարեր շարունակ տարբեր օրենքներ էին կիրառվում մահմեդականների, կաթոլիկների, հույն ուղղափառների եւ հրեաների հանդեպ: Կրոնական համայնքները ազատորեն կարող էին բիզնեսով զբաղվել, ունենալ իրենց դպրոցները, թերթերն ու հիվանդանոցները այնքան ժամանակ, որ համապատասխան հարկեր վճարեին սուլթանին: Բայց 1830-ականներին, որոշ մոդեռնիստներ, ցանկանալով արեւմտյան կոնցեպցիայով առաջնորդվել, ջնջեցին «միլլեթի» համակարգը: Երիտասարդ օսմանցիներ կոչված մի խումբ մահմեդական մտավորականներ խստորեն դատապարտեցին նորամուծությունը: 1870-ականներին նրանք «օսմանիզմ» հասկացությունը ներմուծեցին, որը միատեսակ կայսերական քաղաքացիություն էր նախատեսում բոլորին: Դրանում իսլամական օրենքն էրՙ ներշնչված եվրոպական սահմանադրական դրույթներից: Նրանք առաջ քաշեցին մահմեդական ազգայնամոլությունը: Սուննի մահմեդականությունը դառնալու էր գերագույն ինքնությունը, ազատություն շնորհելով այլ կրոններին: Պետության սուննի հատկանիշը եթե կորսվեր, կայսրությունը կփլուզվեր, հավատացած էին երիտասարդ օսմանցիները: Օսմանիզմն էր այն կայուն պահելու բանաձեւը:
Քսաներորդ դարում, արդիականացման տարածումով ծագումնաբանական խնդիրը է՛լ ավելի մեծացավ: Թուրքական հանրապետության հիմնադիրներՙ երիտթուրքերը, որոնք աշխարհիկ եւ արեւմտամետ էին, մահմեդական ազգայնամոլությունը վերածեցին քաղաքացիության, հետեւելով ֆրանսիական «laicite՛» գաղափարին, որն անջատում էր կրոնական ազդեցությունը կառավարությունից:
Նրանք փորձեցին կարգավորել էթնիկական բարդությունների խնդիրը, երբեմն նաեւ ուժի գործադրմամբ: 1923-ին կատարված բնակչության փոխանակման հետեւանքում ավելի քան 1,2 միլիոն հույներ Թուրքիայում եւ ավելի քան 300 հազար թուրքերՙ Հունաստանում զրկվեցին իրենց հպատակություններից, քաղաքացիության իրավունքներից: Հույների եւ հայերի այն փոքր մասը, որ շարունակեց ապրել Թուրքիայում, ստիպված էր մոռանալ իր արմատները:
Աթաթուրքի մահվանից հետո, ռասիստական խմբավորումները է՛լ ավելի «սեղմեցին» օղակը ազգայնամոլության եւ առաջ քաշեցին «զտարյուն թուրքի» ազգային ինքնության գաղափարը: Թուրքերը, նրանց տեսակետով, սերվում էին Կենտրոնական Ասիայի տափաստաններից, քրդերըՙ լեռնցի թուրքեր էին, իսկ մյուս բոլոր էթնիկական միավորումները համարվում էին «շեղվածներ»ՙ վտանգավորության աստիճանով:
Ձախակողմյան եւ իսլամիստական խմբավորումները չընդունեցին այս բանաձեւը եւ քեմալիստական պետությունը պատժեց երկուսին էլ: Նազիմ Հիքմեթը 28 տարվա բանտարկության դատապարտվեց, իսկ իսլամիստ բանաստեղծ Մեհմետ Ակիֆ Էրսոյը ստիպված էր Եգիպտոսում վտարանդի դառնալ:
Շատ ազգայնամոլներ Էրդողանի «կոնսերվատիզմի եւ նեոլիբերալիզմի» խառնուրդը սպառնալիք են համարում Թուրքիայի համար: Բայց ուրիշների կողմից նրա կառավարությունը գովաբանվում էր Օսմանյան շրջանի հայերի պատմությունը ազատորեն քննարկելու եւ քրդական մշակույթի հանդեպ սահմանափակումները վերացնելու համար:
Էրդողանի իշխանության օրոք «զտարյուն թուրք» գաղափարախոսությունը աստիճանաբար փոխարինվեց «մահմեդական ազգայնամոլությամբ»: AKP կուսակցության որոշ ղեկավարներ հավատացած են, որ կրոնն ու էթնիկականությունը հանելով ազգային ինքնության հասկացությունից, կուսակցությունը կարող է կրկնել 1830-ականների օսմանցի «մոդեռնիստների» սխալները:
Բնակիչների ծագումնաբանական մատյանները բացելով, կառավարությունը գուցե ցանկանում է փոխել թուրք ազգի մեր հասկացությունը եւ ընդմիշտ վերջ դնել ռասսայական զտարյունության գաղափարին:
Իհարկե հրապարակման ժամանակը ընտրված էր քաղաքական հաշվարկներ կատարելուց հետո: Հյուսիսային Սիրիայի Աֆրին քաղաքում իրականացված ռազմական գործողություններից հետո, եւ 2019-ին սպասվող նախագահական ընտրությունների շեմին, կառավարությունը մտադիր է է՛լ ավելի ամրապնդելու մահմեդական ազգայնամոլությունը որպես Թուրքիայի հիմնական ինքնություն:
Դա AKP կուսակցության ձեւն է հավաստիացնելու, որ «մահմեդական ազգայնամոլությունը» տարբեր է «հանրապետական ազգայնամոլությունից»: Պետությունը, մահմեդականության այս նոր ձեւաչափով, վստահում է իր քաղաքացիներինՙ բացահայետլու իրենց էթնիկական արմատները: Թուրք քաղաքացիները կարող են հպարտանալ իրենց արմատներով եւ ժառանգությամբ, եւ նույնիսկ պատճառաբանել կառավարության արտաքին քաղաքականության քայլերը:
Փոշեծածկ մատյանները մտադիր են նաեւ հիշեցնելու թուրքերին ոչ միայն իրենց նախնիների էթնիկական բազմազանությունը, այլեւ Օսմանյան կայսրության տարածքային ընդարձակությունը, որ մի ժամանակ ընդգրկում էր երեք մայրցամաքներ:
1) Տես «Ազգ»-ի մարտի 30-ի համարը:
