Էշըՙ գլխավոր գեոդեզիստ
«ԷՇԻ», կամՙ «ու» արտաքին հոլովումով «ԻՇՈՒ» մասին գրել-չգրելու միտքն ինձ երկար է զբաղեցրել, քանի որ չարքաշ կենդանուն նվիրված մտորումներս կարող էին ոմանց կողմից այլաբանորեն ընկալվել: Այնուամենայնիվ, գրի առա մտքինս, ու այժմ առաջարկում եմ, առանց ենթատեքստ փնտրելու, կարդալ ու խորհել:
Նախ, ներկայացնեմ էշի ու ձիու ցեղակցական կապի մասին Նորին Գերազանցություն ստուգաբանության հայտնությունը, համաձայն որիՙ հայերեն ԷՇ բառը ծագում է հնդեվրոպական նախալեզվի *ek՛ue-s արմատիցՙ ՁԻ նշանակությամբ, որի ժառանգներից է պարսկերեն [ասբ] (ՁԻ) բառը:
ԷՇԻ եւ ՁԻՈՒ ցեղակցական կապն ապացուցելու համար կարելի է բերել նաեւ այն փաստը, որ երկու կենդանիների ձագերն էլ կոչվում են քուռակ: Էլ չեմ խոսում ջորու ֆենոմենի մասին:
Մի հարց մշտապես հետաքրքրել է ինձ, թե ինչո՞ւ հայերն ու մեզ հարեւան ժողովուրդները «գործը մի կերպ գլուխ բերելու» իմաստն արտահայտելիս, օգտագործում են «ԷՇԸ ՑԵԽԻՑ ՀԱՆԵԼ» դարձվածքը: Ձիուն անտեսելու պատճռը ո՞րն է: Երկար մտորումներից հետո պարզեցի հետեւյալը. Երկրաչափության մեջ կա գեոդեզիկ գծերի թեորեմՙ (էվկլիդեսյան հեռավորություն), համաձայն որիՙ երկու կետերի միջեւ ընկած ամենակարճ տարածությունը ուղիղ գիծն է: Ուշագրավ է, որ արաբներն ու իրանցիներն այն կոչում են ԷՇԻ, կամ արաբերենովՙ ՀԻՄԱՐԻ ԹԵՈՐԵՄ (հայերեն ՀԻՄԱՐ բառն առաջացել է ԷՇ նշանակությամբ արաբերեն himaar հոմանիշից): Ըստ այդ թեորեմիՙ եթե էշը կանգնի A կետի վրա, իսկ B կետի վրա խոտ տեղադրվի, A կետից B կետն անցնելու համար էշը կընտրի ամենակարճՙ ուղիղ ճանապարհը: Այլ կերպ ասած, եթե նշված կետերի միջեւ ցեխ էլ լինի, միեւնույն է, համառությամբ ձիուց տարբերվող էշն իր նպատակակետինՙ խոտին հասնելու համար կընտրի ամենակարճ ճանապարհը: Այդ պատճառով էլ էշը համարվում է գեոդեզիայի հիմնադիրը:
Էշի եւ ձիու առանձնահատկություններն ընդգծելու համար, այդ ցեղակից կենդանիների համառության աստիճանի, ականջների երկարության ու երգեցողության ոճերիՙ զռռոցի ու խրխինջի միջեւ համեմատություններ անցկացնելը բավարար չէ: Սրանց տարբերակելու համար կան նաեւ այլ կռվաններ: Օրինակՙ «էշի ականջի մեջ» կարելի է քնել, իսկ ձիու ականջի մեջՙ ոչ: Անիմաստ խոսակցությունը բնութագրելու համար կարելի է ասել «էշ-էշ դուրս տալ», իսկ ձիու մասինՙ ոչ: Անիրական խոստումների համար ժամկետ առաջարկելիս, կարելի է հիշել «էշի զատիկը» , իսկ «ձիու զատկի» մասին առայժմ մեզ ոչինչ հայտնի չէ:
Մի հարց եւս մշտապես հետքաքրքրել է ինձ Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» միջոցով մեզ փոխանցված հնագույն առասպելաբանական վեպից տեղեկանում ենք, որ արի արքայն Արտաշեսն Ալանաց օրիորդին գերեվարելիս, սեւ ձի է հեծնել: Բայց Խորենացին, չօգտագործելով «ՁԻ» բառը, ասես անորոշության քող է սփռել այդ խնդրի վրա:
