«Զօրավար Անդրանիկ կը խօսի»

Սկիզբը` նախորդ համարներում

Զ.

Հակառակորդներս զիս կը մեղադրեն Էջմիածին ուխտի երթալով զէնքերս «Կաթողիկոս Զօրավարին յանձնած» եւ «Երեւանի վրայ արշաւած» ըլլալուս համար:

Այո՛, ինձ համար Էջմիածին ուխտատեղի մըն է եւ Ս. Կաթողիկոսն ալ քսան զօրավարէն բարձր էր. այս պատճառով յարմար դատեցի անոր յանձնել զէնքերս:

Երբ Էջմիածին կը գտնուէի, ձիաւորներ մութ գիշերով մը լուր բերին ինձ, թէ զինաթափ եղած մեր զինուորներէն եօթը հոգի սպաննուած են եւ թէ հրացանաձգութիւնը կը շարունակուի:

Նախապէս գրած էի Երեւանի հրամանատար Շահխաթունիի, որ առանց իմ արտօնագրիս, զինուորներէս ոչ մէկուն թոյլ չտայ Երեւան մտնելու եւ հակառակ պարագային, ձերբակալէ զանոնք: Անկէ ետք սկսանք զինուորական ծառայութեան թուղթ տալ եւ ազատ արձակել զինուորները, որոնցմէ մօտ չորս հարիւր հոգի գացած էին Երեւան: Ամերիկացի միսիոնար Տոքդ. Ըշըր խոստացած էր օգնել, հագուստ եւ սնունդ տալով անոնց:

Մեր այդ զինուորներէն էմկը Զանգուի կամուրջէն անցած ատեն հայ մավզէրիստ ոստիկան մը զինուորական թուղթը կը հարցնէ, յետոյ կ ըսէ.

– Ատրճանակ ունի՞ս:

– Ոչ, կը պատասխանէ զինուորը:

– Վրադ պէտք է նայիմ:

Եւ ատրճանակ փնտռելու պատրուակով մավզէրիստը կ առնէ զինուորին քսակը եւ կը սկսի փախչիլ: Զինուորին ծանօթ եղող մը օգնութեան կը հասնի եւ միասին կը բռնեն ոստիկանը: Նոյն պահուն վրայ կը հասնի հայ սպայ մը: Զինուորները յարգական բարեւ մը տալէ ետք կը պատմեն եղելութիւնը եւ դրամին տէրը կ ըսէ դրամապանակին պարունակութիւնը: Հայ սպան փոխանակ քննելու եւ ճշդելու խնդիրը, կը փորձէ կերպով մը փախցնել գողը: Զինուորները կը բողոքեն: Ասոր վրայ սպան հայհոյելով ատրճանակը կը քաշէ անոնց դէմ: Ուրիշ զինուորներ կը հասնին եւ կռիւ մըն է կը սկսի քարերով:

Զինուորական նախարարի օգնական Դրօ յիսունեակով մը կը հասնի միջադէպին վայրը եւ կը հրամայէ զարնել: Յիսունեակը, որ վանեցիներէ կազմուած էր, կը պատասխանէ. «Մենք մեր եղբայրներուն վրայ չենք կրակեր»: Դրօ կ երթայ եւ կը բերէ հարիւրեակ մը ուրիշ զինուորներ, որոնք կը սկսին համազարկի: Մեր զինուորները կը յաջողին քարերով անոնցմէ ձեռք անցընել երեք հրացան: Տոքդոր Ըշըր անձամբ ներկայ եղած է այս դէպքերուն: Պէօյիւք Վէտիի հերոսը կ ուզէր իր քաջութեան ապացոյցը տալ հայ զինուորներ կոտորել տալով:

Ահա այս լուրն էր, որ ինձ կը բերէին ձիաւորները:

Անմիջապէս տեղւոյն վրայ գտնուող ոստիկան թէ զինուոր թիւով հինգ հարիւր հոգին զինաթափ կ ընեմ, թէլէֆոնի գործիքները կը վերցնեմ, սպաները կը տանիմ սենեակս եւ Էջմիածնի մէջ կարգը պահելու համար հարիւր ձիաւոր թողլով` կէս գիշերէն ետք կը մեկնիմ քովս գտնուող զօրամասով, որպէսզի Երեւան երթալով պահանջեմ զինուորներուս դիակները, վիրաւորները եւ բանտարկեալները:

Նոյն միջոցին Տիրայր Եպս. եւ ուրիշ եպիսկոպոս մը ինձմէ կը խնդրեն, որ նախապէս իրենք երթան եւ հասկնան խնդիրը: Ըսի, թէ Զանգուի կամուրջին գլուխը հասնելէս յետոյ ժամ մը միջոց կուտամ զինուորներուս դիակները, վիրաւորները եւ բանտարկեալները ինձ վերադարձնելու համար: «Հակառակ պարագային, կ ըսեմ, պատասխանատու չեմ այն կռիւին համար, որ պիտի մղուի քաղաքէն դուրս»:

Երբ կը մօտենամ Զանգուի կամուրջին, ինձ մօտ կուգան անգլիացի սպայ մը եւ սպայ Մարտիկ Պալեոզեան, որ անգլիացիներուն մօտ կը ծառայէր: Ասոնք ալ ինձ կը խոստանան բերել սպաննուած, վիրաւոր եւ բանտարկեալ զինուորներս: Կ ըսեն նաեւ, թէ քիչ մը ետք կը հասնի նաեւ անգլիացի զօր. Տէվի: Կը հասնիմ կամուրջին գլուխը եւ կը սպասեմ ժամ մը: Շատ չանցած կը բերեն ծունկէն վիրաւորուած զինուոր մը, զոր փոխադրել կուտամ Էջմիածին: Իսկ սպաննուածներուն դիակները կորսնցուցին, ըսելով թէ սպաննուած չկայ:

Եկան զօր. Տէվի եւ Շահխաթունի եւ խոստովանեցան, թէ այս բանին մէջ յանցաւորը Դրօն էր, խոստացան պատժել յանցաւորները:

Եկաւ նաեւ բանտարկուած զինուորներէն մէկը, որ միջամտած է կռիւին: Այս զինուորը պատմեց, թէ ինչպէս իր դրամը, սուրը եւ ատրճանակը առած են նախապէս եւ բանտ մտնելէ ետք ալ ոտքէն հանած են կօշիկները եւ տարած: Կը պահանջեմ այս զինուորին գոյքերը, որոնք ետ կը վերադարձուին:

Էջմիածին հասնելէս առաջ արդէն մավզէրիստները սպաննած էին 150 հոգի: Օր չէր անցած որ մարդ մը չսպաննուի կամ չխեղդուի: Էջմիածին ինձ մօտ եկան գիւղացիներ եւ գանգատեցան, թէ կառավարութիւնը զիրենք թալլած էր, ձեռքերնէն առնելով բամպակը ոչինչ գինով (փութ մը բամպակը 50 ռուպլիի, որ նոյն օրուան հաշուով կ ընէր 2 ֆրանք):

Գիւղացիներուն տուած տեղեկութեան նայելով, գրաւուած այս բամպակին արժէքը 300,000 անգլիական ոսկի էր: Այս բամպակն էր, որ Պ. Ահարոնեան ուզեց ծախել Լիվըրփուլի կամ Մանչեստըրի մէջ, բայց ելեւմտական նախարար Սարգիս Արարատեան անկէ աւելի ճարպիկ ելլելով՝ ծախած էր Պաթումի մէջ, ինք ստանալով գոմիսիոնը:

Ես պատասխանեցի գիւղացիներուն, թէ որեւէ կապ չունիմ Երեւանի կառավարութեան հետ եւ կրնան երթալ ու աղերսագիր մը տալ ներքին գործերու նախարարին իրենց բամպակի խնդրին համար: Գիւղացիները ըսին, թէ արդէն դիմած են եւ արդիւնք մը չեն կրցած ստանալ:

Է.

Ես հեռացայ Հանրապետութենէն, որպէսզի մասնակից չլինիմ այն բոլոր անպատուաբեր, անմիտ, սնանկ եւ ազգակործան գործունէութեան, որուն նուիրուեցան հանրապետութեան վարիչները առաջին օրէն:

Իւրաքանչիւր զինուորականի քով դաշնակցական լրտես մը դրուեցաւ:

Խորհրդարան մը կազմուեցաւ զուտ դաշնակցականներէ, որոնց մէջ կային քանի մը ընկերուհիներ ալ:

Ներքին պայքար մղուեցաւ միւս հայ կուսակցութեանց դէմ երկրին մէջ թէ դուրսը: Իսկ հայ պոլշեւիկներուն դէմ յայտարարեցին եղբայրասպան կռիւ:

Պատերազմ ըրին Վրաստանի դէմ երեք հոգիի որոշումով եւ Հայաստան մատնուեցաւ սովի:

Շքախումբեր կը ղրկուէին Տրապիզոն եւ Կ. Պոլիս ոճրագործ Էնվէրներու եւ Թալէաթներու մօտ:

Թիֆլիսի մէջ երեք ամիս կը վիճէին թէ մեր բանակը պէտք է կազմել դեմոկրատիկ սկզբունքներով, ինչ որ կը նշանակէր տիսիբլինը վերցնել:

Զինադադարէն ետք հանրապետութեան վարիչները ցոյց չտուին իմաստութեան որեւէ նշոյլ:

Պաշտօնատունները լեցուեցան դաշնակցական պաշտօնէութեամբ, որոնց թիւը կը հասնէր 16 հազարի: Ճակատ ղրկուեցան դաշնակցութեան չպատկանող եւ հակառակորդ տարրեր միայն:

Պ. Խատիսեան Պաթումի դաշնագիրը ստորագրելէն ետք Թիֆլիսի մէջ կը յայտարարէր, թէ թուրքերը զարգացած եւ ճենթըլմէն մարդիկ են, եւ Թուրքիոյ հայերը չեն կրցած անոնց վարուելակերպ ունենալ:

Երեւանի մէջ կը հագուեցնէին մեր սիրուն աղջիկները, որպէսզի կայարանին մէջ ծաղկեփունջերով դիմաւորեն Խալիլ եւ Նուրի փաշաները, որոնք հարիւր հազարաւոր հայուհիներ բռնաբարել եւ կոտորել տուած էին: Երեւանի մէջ զինուորական նուագախումբերով ճաշկերոյթներ կը տրուէր այդ մարդոց:

Չկրցան հետեւիլ շրջահայեաց ներքին քաղաքականութեան մը եւ առաջ բերին ապստամբութիւններ թաթարական շրջաններու մէջ:

Մերժուեցան Ազգ. Պատուիրակութեան առաջարկները համաձայնութեան մասին:

Այս բոլորը արդիւնք էին մտայնութեան մը, որ չէր զանազանուեր Ռուսիոյ արդի վարիչներուն մտայնութենէն:

Ես կը նախատեսէի, թէ բոլոր այն աթոռները, զորս գրաւած էին Երեւանի ղեկավարները, խարխուլ էին, քանի Ռուսաստան իր վերջին խօսքը չէր ըսած դեռ:

Դժբախտաբար այսօր իրականութիւն մըն է, ինչ որ նախատեսած էի:

Այն մարդիկ, որոնք կը հիանային թուրքերու ճենթլմէնութեան վրայ, ստորագրեցին Ալեքսանդրապոլի դաշնագիրը, ցեխի մէջ թաթխելով այն ոսկէ գրիչը, որով ստորագրուած էր Սեւրի դաշնագիրը:

Անցեալ տարի, երբ Ամերիկա կը գտնուէի, Գ. Փաստրմաճեան աղմուկ մը փրցուց, թէ Պօղոս Նուպար Հայաստանի հարաւային մասը քիւրտերուն կը յանձնէ:

Սակայն չլսեցի տակաւին, թէ ի՞նչ կը խորհի միեւնոյն Փաստրմաճեանը, եւ ինչո՞ւ շշուկ մը իսկ չի հաներ ամբողջ Թրքահայաստանը մեր թշնամիներուն ծախողներուն դէմ:

Հայկական Հանրապետութիւնը վիժեցաւ, որովհետեւ շէնք մը շինելու համար լաւ ճարտարապետներ պէտք էին. մինչդեռ անոր ղեկավարները հիմը դրին օդին մէջ, փոխանակ հաստատուն գետնին վրայ դնելու:

Ուրիշին հոր փորողները իրենք մէջը ինկան:

Իմ խիղճս եւ հոգիս հանդարտ է այս բոլորին մէջ:

Մնացածը կը թողում անաչառ պատմագրին, որպէսզի երեւան հանէ բոլոր անոնք, որոնք պատճառ եղան այսքան անմեղ արիւններուն թափուելուն:

ԱՆԴՐԱՆԻԿ

Զորավարի նորահայտ դիմանկարը

Վերջերս  Մշակույթի հայկական ֆոնդում պատեհություն ունեցա մասնակցելու «Ծիր-կաթին» գիտամշակութային կենտրոնի ցերեկույթին: Ուշադրությունս գրավեց գրասեղանին դրված մեր պանծալի Զորավար Անդրանիկի շրջանակված նկարը: Փոքրիշատե ծանոթ լինելով Անդրանիկ Օզանյանի լուսանկարներին և գեղանկարիչների ստեղծագործական պատկերումներին ՝ սույն նկարը, գոնե ինձ համար, պարզապես նորություն էր

Եվ երբ նկարի դարձերեսին փակցված նամակն ընթերցեցի, պարզվեց, որ այն Բուլղարիայից ֆոնդին է ընծայել մեր հայրենակից Թորգոմ Տյուլկերյանը:

Ահավասիկ նամակի բովանդակությունը՝ մասնակի խմբագրական միջամտությամբ.

«ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՖՈՆԴԻ ՂԵԿԱՎԱՐ, ԲԱՆԱՍՏԵՂԾ, ՆԿԱՐԻՉ  ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆԻՆ

Զորավար Անդրանիկի այս նկարը 1919 թվականին պատկերագրել է բուլղարացի գեղանկարիչ Դմիտր Ռադոյկովը (1879-1940թթ.):

   Ձեզ եմ նվիրում յուղաներկ դիմանկարի գունավոր վերատպությունը՝ ի նշան Հայրենիքի և Մշակույթի հայկական ֆոնդի հանդեպ իմ մեծ սիրո: Դիմանկարի բնօրինակը (օրիգինալը) ժամանակին ձեռք է բերել Ռուսեի մեր հայրենակից Մկրտիչ Հարությունյանը , որը Անդրանիկ Օզանյանի ձիավոր հարյուրյակի հրամանատար Արամ Թությանի թոռն է: Իմ՝ Թորգոմ Տյուլկերյանի նախաձեռնությամբ և  աջակցությամբ, նկարի սեփականատերը այն նվիրեց « Զորավար Անդրանիկի տուն-թանգարան»-ին  (Գալաթա, Վառնա):

  Զորավար Անդրանիկի այս նկարը նունպես թող հավերժ հիշատակեցնե ու վառ պահե մեր քաջ հերոսի անմահ հիշատակը և ներշնչանքի աղբյուր դառնա ապագա սերունդներու համար:

Սիրով՝ Թորգոմ Տյուլկերյան

25.02.2019թ., Վառնա, Բուլղարիա»:

…Փոքրիկ դիտարկում. ինձ ուրախացնում ու միաժամանակ զարմացնում է այն իրողությունը, որ բուլղար գեղանկարչին հաջողվել է ըմբոստ , անհանգիստ բնավորություն ունեցող Զորավարին համոզել՝ նկարվելու համար ժամերով կեցվածք ընդունել… Հարգանք ու պատիվ թե՛ գեղանկարչին, թե՛ երախտավորներ Մկրտիչ Հարությունյանին և Թորգոմ Տյուլկերյանին, քանզի նրանց շնորհիվ մենք հարստացանք հայ ժողովրդի սիրված զավակի ևս մեկ նկարով: Իսկ նկարից արծվենի հայացքով մեզ է նայում ժողովրդական հերոսը, հայրենյաց ու ազգի պաշտպան մեր վաստակաբեռ, քաջահմուտ զորական այրը՝ գեներալ Անդրանիկը:

 ՍԵՐԺ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ