ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտի գիտնականները Գերմանիայի Մյունսթերի համալսարանի գործընկերների հետ Արտաշատ մայրաքաղաքի պեղումների արդյունքում ստացել են նոր տվյալներ: Դրանք լույս են սփռում Հայաստանի անտիկ շրջանի մայրաքաղաքում ընթացած տարաբնույթ մշակութային, տնտեսական ու քաղաքական գործընթացների վրա, բացահայտում այդ հռչակավոր կենտրոնի՝ Մետաքսի ճանապարհով իրականացվող ընդարձակ առեւտրային կապերն ու Մերձավոր Արեւելքում նրա քաղաքական ու մշակութային դերակատարության մանրամասները:
2018 թ-ից Արտաշատ անտիկ մայրաքաղաքի թիվ 13 եւ 17 բլուրներն ու հուշարձանի դաշտային տարածքն ուսումնասիրվում են հայ-գերմանական «Արտաքսատա» ծրագրի շրջանակներում: Կատարվել է քաղաքի շուրջ 40 հեկտար մակերեսի գեոֆիզիկական հետազոտությունը, որից հետո 13-րդ բլրի վրա պեղվել են Ք. ա. II-I դդ. սրբարան, Ք. ա. I – Ք. հ. I դարերի բնակելի համալիրներ եւ մի շարք դամբարաններ:
Արտաշատի #13 բլրի կարասային դամբարանը եւ նրա որոշ գտածոները
Բլրի հյուսիսային մատույցներում շուրջ 0,5 կմ երկայնքով հայտնաբերվել են մեր տարածաշրջանում եզակի հռոմեական ակվեդուկի՝ կամրջային ջրատարի զանգվածեղ հիմքերը: Բլրից հարավ ընկած դաշտավայրում ուսումնասիրվել են ավելի քան 500 քառակուսի մետր մակերեսով մոնումենտալ ուրարտական հասարակական կառույցի երկու հատվածները:
2023 թ-ին սկսված 17-րդ բլրի պեղումներով բացահայտվեցին Ք. ա. I – Ք. հ. I դդ. արտադրական եւ բնակելի համալիրների ավերակներ, ինչպես եւ Ք. հ. II-III դարերին թվագրվող մոնումենտալ կղմինդրածածկ մի կառույց, հատակին՝ փայտե տախտակամածի այրված գերաններով:
Անտիկ Հայաստանի երրորդ մայրաքաղաք Արտաշատը, որը հաջորդել է Արմավիրին ու Երվանդաշատին, հիմնադրվել է Ք. ա. 180-ական թթ-ին Արտաշես Ա-ի կողմից եւ որպես երկրի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կենտրոն գործել է մինչեւ Ք. հ. V դ-ի կեսերը: Քաղաքի հիմնական կառուցապատման կորիզը գտնվում է ՀՀ Արարատի մարզի Լուսառատ եւ Փոքր Վեդի գյուղերի տարածքում, Խոր Վիրապի 17 բլուրների վրա (Վերին քաղաք) եւ հարակից դաշտավայրում՝ մինչեւ Արաքսի ափը (Ստորին քաղաք), շուրջ 600 հեկտար ընդհանուր տարածքով: Արտաշատ հնագիտական հուշարձանը՝ քաղաքային արվարձանով եւ դամբարանադաշտերով, զբաղեցնում է Լուսառատ – Փոքր Վեդի – Տափերական – Շիրազ գյուղերի միջեւ ընկած դաշտավայրի զգալի մասը՝ ընդգրկելով շուրջ 3000 հեկտար տարածք:
Հարկ է նշել,որ ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտի գիտաշխատողներն Արտաշատում պեղումներ են իրականացնում 1970 թ-ից: Ըստ հնագիտական տվյալների՝ բնակությունն Արտաշատի տարածքում սկիզբ է առել դեռեւս Ք. ա. V հազարամյակում: Վաղ երկաթի դարաշրջանում (Ք. ա. XI-IX դդ.) այստեղ գործել է խոշոր բնակավայր, որի կործանումից անմիջապես հետո՝ մեծ ուրարտական քաղաք: Անտիկ դարաշրջանի բուռն ծաղկումից (Ք. ա. II – Ք. հ. V դդ.) հետո կյանքը հուշարձանի տարածքում շարունակվել է մինչեւ Ք. հ. XV դ-ը:
2003 թ-ից ընթանում են Արաքսի ափին տեղակայված «Գետամերձ թաղամասի» պեղումները, որտեղ բացվել են հունահռոմեական ոճով կառուցված տաճարի ավերակներ, խճանկարներով զարդարված բաղնիքային համալիր, որմնանկարներով բնակելի կառույցներ:
Հին Արտաշատի Գետամերձ թաղամասի համայնապատկերը
Արտաշատի Փոքր Վեդի գյուղին հարող տարածքն ուսումնասիրվել է նաեւ հայ-լեհական հնագիտական ծրագրի շրջանակում (ՀԱԻ – Վարշավայի համալսարան): Ծրագիրն ուղղված է եղել գիտական արդի միջոցների կիրառմամբ Հռոմի Տրայանոս կայսեր Ք. հ. 116 թ-ի արձանագրության հայտնաբերման տարածքի հետազոտմանը:
ՍՏԵՓԱՆ ՊԱՊԻԿՅԱՆ
Ռուսաստանի բնագիտության ակադեմիայի պրոֆեսոր
