Թումանեանի ստեղծագործութեան նորովի բացայայտումը

Յովհաննէս Թումանեանը մարդու մարդկայնացման գաղափարի, երազանքի ամենաշեշտուած արտայայտիչն է հայ նոր գրականութեան մէջ, այնպէս, ինչպէս Գրիգոր Նարեկացին՝ միջնադարում:

Այս առումով, անշուշտ, Թումանեանն անցեալի հայ եւ օտար մեծութիւնների (Նարեկացի, Դանթէ, Շեքսպիր…) աւանդների ժառանգորդն ու շարունակողն է: Սակայն պարզւում է, որ նրա ստեղծագործութիւնը յենուած է ոչ միայն որոշակի գրական աւանդների, այլեւ իր ժամանակի իմաստասիրական ուսմունքների իւրացման եւ ստեղծագործական կիրառման վրայ: Սա անսպասելի չէ, քանի որ գրականութիւնը միշտ էլ ինչ-որ չափով արձագանգել է տուեալ ժամանակի արուեստի միւս տեսակներին, գիտութեան նուաճումներին, իմաստասիրական մտքին, մի խօսքով՝ այն ամէնին, ինչով ձեւաւորւում է դարի մտաւոր ու հոգեւոր մթնոլորտը:

Գրականագէտ Արամ Ալեքսանեանի «Յովհաննէս Թումանեանի կենսափիլիսոփայութիւնը» գիրքն այս երեւոյթի համոզիչ հաստատումն է: Այն վերաբերում է 19-րդ դարի իմաստասիրական մտքի եւ Թումանեանի ստեղծագործութեան առնչութեանը: Ահա բոլորովին նոր ու դժուար մի բնագաւառ, որի ուսումնասիրութեամբ նա բացել է նոր էջ՝ իր նախորդների թռուցիկ նկատումների համեմատութեամբ աւելի ամբողջական եւ խորունկ կենտրոնացումով սոյն խնդրի վրայ:

Գրականագէտը նկատում է, որ բանաստեղծն իր յօդուածներում, նամակներում եւ ստեղծագործութեան մէջ շփման կէտեր ունի 19-րդ դարի բնազանցական իմաստասիրութեան հետ, մասնաւորապէս, այդ մտածողների դաւանած բարեշրջման տեսութեան հետ, ըստ որի՝ ինչպէս ամբողջ բնութիւնը, այնպէս էլ մարդկութիւնը հետզհետէ առաջադիմում, բարեշրջւում է: Ինչպէս  նկատում է ուսունասիրողը՝ Թումանեանի գրականութիւնն այս ուսմունքների կրկնութինը չէ, այլ դրանց համադրումն իր կենսափորձի, համոզումների հետ:

Այս իմաստով խօսուն է այն փաստը, որ մարդու բարեշրջման հարցը Թումանեանը դիտարկում է նաեւ ազգային առումով, իբրեւ հայ: Թէ՛ իր բանաստեղծութիւններում, թէ՛ իր յօդուածներում  նա ընդգծում է, որ հայութիւնն իր մշակոյթով այս բարեշրջման, կատարելագործման մաս է կազմել  եւ իր արժէքաւոր նպաստն է բերել այս գործընթացում: Բանաստեղծի հայրենասիրական քնարը տոգորուած է այն ազգային հպարտութեամբ, որ մենք ինչ-որ բան ենք տուել այդ մեծ շարժմանը: Այս դիտակէտից եւ այս չափանիշով են արժեւորուած հայն ու Հայաստանը նրա գործերում.

Տանում ենք հընուց մեր գանձերն անգին,

Մեր գանձերը ծով,

Ինչ որ դարերով

Երկնել  է, ծընել մեր խորունկ հոգին

Հայոց լեռներում,

Բարձըր լեռներում:

Նոյնիսկ իր մասին գրուած բանաստեղծութեան մէջ նա իրեն գնահատում է՝ ելակէտ ունենալով այն, թէ ինքը որքան է կարողացել  յաղթահարել եսակենտրոնութիւնն ու նիւթապաշտութիւնը  եւ բարձրանալ վեր՝ դէպի մարդկայինն ու կատարեալը.

Թողել  եմ  նեքեւ, մեծ լերան տակին

Ե՛ւ փառքը, ե՛ւ գանձ,

Ե՛ւ քէն, ե՛ւ նախանձ,

Ամէնը, ինչ որ ճնշում  է հոգին:

Ալեքսանեանը դիտարկում է, որ ժողովրդի բանաւոր ստեղծագործութիւններում (հեքիաթներում, դիւցազնավէպում եւ այլն) լաւագոյնս արտայայտւում են ժողովրդի իդէալները, մարդու մարդկայնացման երազանքները: Ահա թէ ինչու Թումանեանի գրականութիւնն իր լայնքով ու խորքով կապուած է բանահիւսութեանը, սնւում է այդ աղբիւրից:

Բանաստեղծը մարդուն հոգեպէս, բարոյապէս բարձրացնելու նոյն դերառոյթը տեսնում է նաեւ երաժշտութեան, բանաստեղծութեան, մի խօսքով՝ արուեստի մէջ: Այս առումով յատկանըշական է «Հազարան բլբուլ» հեքիաթի մշակումը, որի մէջ երաժշտութեան միջոցով  մարդուն Մարդ դարձնելու լուծումն է առկայ: Գրականագէտը համադրելով այս հարցի մասին Նիցշէի, Շոպենհաուերի մտքերը եւ Թումանեանի գրուածքները՝ ցոյց է տալիս դրանց կապը:

Ուսումնասիրութեան մէջ համադրուած են Թումանեանի գեղարուեստական գործերը, յօդուածները, նամակները, նախախորհրդային եւ խորհրդային շրջանների, արեւմտահայ ուսումնասիրողների կարծիքները, եւրոպական իմաստասիրական մտքի տուեալները՝ պարզելու համար առաջադրուած խնդիրը:

Գնահատելի է, որ Ալեքսանեանը յաճախ գործածում է գիտական եզրերի  հայերէն համարժէքները (մետաֆիզիկա – բնազանցութիւն, էվոլուցիա – բարեշրջութիւն, պոզիտիվիզմ – դրապաշտութիւն, վոլյունտարիզմ – կամապաշտութիւն եւ այլն), ինչպէս նաեւ բառեր, որոնք հազուադէպ են գործածւում կամ էլ նորակազմութիւններ են (կառուցակերտում, կենսակիր,  յարընթաց, լաւասերում, կենսայոյզ եւ այլն):

Կարդալով աշխատութիւնը՝ մեր առջեւ յառնում է Յովաննէս Թումանեանն իբրեւ ժամանակի զարգացած մտաւորականներից մէկը, եւ համոզւում ենք, որ նրա արուեստը դատարկ տեղում չի աճել, այլ՝ իմացական ամուր հիմքերի վրայ:  

Ուսումնասիրողը ոչ թէ Թումանեան – կաղնու ճիւղերն ու տերեւներն է քննութեան առարկայ դարձնում, այլ կաղնու հո՛ղն ու արմա՛տը՝ բացատրելու համար նրա ճիւղերի ուժը, պտուղների համն ու հոտը:

ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏԵԱՆ

Գրականագետ

Լոս Անջելես