Հրաչ Բեգլարյանի «Մղձավանջներ» վեպը

Գրախոսության փորձ

Ազատամարտիկ եւ կամավորական` ամենանվիրական հասկացությունն է մեր նման փոքրաքանակ ազգի համար: Նրանք էին, որ աշխարհի զորեղներին թույլ չտվեցին կռվել եւ համբուրվել մեր դիակների վրա… Հենց նրանց եմ տեսել պատերազմի դաշտում` ինչպես էին պայքարում, ընկնում իրենց հայրենիքի, օջախի, զավակների, նախնիների հողերն ազատագրելու համար:

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

«- Ցոլա՜կ,- ականջն ի վար, գիշերվա երազի մեջ ձայնում էր պապը,- Բասենի մեր տունը չմոռանաս, մեր Ազատ գյուղը:

– Ես Ղարաբաղ գնացի,- արդարանում էր Ցոլակը:

– Հա՛, լավ արեցիր, որ գնացիր, իսկ Ազա՞տը…

– Եսիմ,- տնքում էր Ցոլակը, քանզի երազն այդտեղ ընդհատվում էր:

Երազն ընդհատվում էր, բայց` ոչ իր համար: Նրա շարունակությունն էին մղձավանջները: Նրա գլխում աղմկում էր պատերազմը:

Պատերազմը բռնել, կոպտորեն սեղմել է հոգին, եւ դրանից իր էության խորքերում տնքում ու տնքում է ինչ-որ թաքուն ջիղ»:

Հրաչ Բեգլարյանն ապրում եւ ստեղծագործում է Սեւան քաղաքում:

Լրագրող է, գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, մանկավարժ, պատմական գիտությունների թեկնածու:

Ստեղծագործում է արձակի ու պոեզիայի ժանրերում: Ունի մեկ տասնյակից ավելի տպագրված գրքեր, գիտական հոդվածներ, ուսումնասիրություններ:

ՀՀ Լրագրողների եւ գրողների միությունների անդամ: է: Ուսուցչություն է արել Ծովագյուղի հանրակրթական դպրոցում, Սեւանի Վազգենյան դպրանոցում, հանրապետության տարբեր բուհերում: Նրա գործերից բեմադրվել են Սունդուկյանի, Պատանի հանդիսատեսի թատրոններում: Նրա պատմվածքները թարգմանվել են մի շարք լեզուներով` անգլերեն, ֆրանսերեն, իսպաներեն, ռուսերեն, շվեդերեն, ուկրաիներեն, վրացերեն:

Արժանացել է կառավարական պարգեւների, ինչպես նաեւ գրական-անվանական մրցանակների:

«Սեւան քաղաք» հիմնի խոսքի հեղինակն է:

Կնքվել է զինադադարը, բայց` ոչ իրեն համար: «Գլուխը բարձին է դնում, թե չէ` աչքի առաջ է գալիս ստեփանակերտցի այն տղեկը: Ամեն պայթյունի հետ նա երկու ձեռքով բռնում էր գլուխն ու ճչում.

– Գրա՜դը…»:

Փիլիսոփայի դիպլոմ ունեցող ազատամարտիկ Ցոլակը փորձում է փիլիսոփայորեն նայել կյանքին, իրենց սերնդին հասած փորձությանը, պատերազմին ու խաղաղությանը: Բայց փիլիսոփայելուց ու իր մեջ ապրող «եսերի» պայքարից առաջ պետք է կարողանալ ապրել գոնե առանց մղձավանջների, գոյության պայքար մղել, ընտանիք պահել, հաղթահարել գլխիդ թափվող անհաջողությունների շղթան, թե չէ` ի՞նչ օգուտ փիլիսոփայելուց, քարուքանդ երկրին` ի՛նչ փիլիսոփա, մանավանդ որ երկրի բնակչության մեծ մասը հակված է փիլիսոփայելու:

Դրսից իրեն հասնող անարդար ձայները ցավեցնում էին Ցոլակի հոգին, եւ նա փորձում էր լռեցնել այդ ձայները` ծեփելով-փակելով ականջները: Ահա եւ պատրաստ է «գժի թուղթը». այնքան հեշտ են մարդիկ (նաեւ` հոգեբույժ բժիշկները, որոնց հետաքրքիր չէ մարդու հոգին) իրենցից մտածողությամբ ու վարքով տարբերվող մեկին բնորոշում` գիժ է…

Բայց դա դեռ ոչինչ, թո՛ւղթ է, էլի՛…

Դժվար է հաղթահարել մղձավանջները, որ քնած կամ արթմնի պահերին «այցելում էին» իրեն, տրորում, ցավեցնում հոգին: Պատերազմի` իր ներսը սողոսկած աղմուկն էր սնում այդ մղձավանջներին եւ, որքան էլ տարօրինակ, արտաքին աշխարհը` իր դրսեւորումներով: Ասենք` ի՞նչ տարօրինակ, ամենաբնականը հենց անարդար աշխարհն էր անում այդ անհեթեթ մղձավանջներին:

Բեգլարյանի վեպը ճշմարտացի պատկերն է անողոք, մերկ, անզարդ իրականության, որը հակասության մեջ է Հայրենիքի գաղափարին, իր ներսում ապրող մշտարթուն գեղեցիկ իդեային, իր Սեւանին, այդ խստաշունչ երկրամասի դժվարին ճակատագրով մարդկանց:

Գաղափար թե գեղեցիկ, անիրական թվացող իդեա, որի համար արժե ապրել ու պայքարել: Սիրելի, հարազատ Սեւանի, հայրենի բնության, Արեւի, Լուսնի, Երկնքի, Հողի, Ջրի, Ծառի, Արծվի եւ աղոթքով ջրվող ու զորացող Սեզի պատկերներով ամբողջացող Հայրենիքի: Պատկերներ, որոնց իր մղձավանջներում ձուլվում է Ցոլակը:

Հայրենիքի գաղափար` լույսի շող բիրտ իրականության մեջ: Այդ լույսի շողն է նրան մղում ընդվզելու կյանքի անարդարությունների դեմ:

Պատերազմում ավելի հեշտ էր: Դու ես եւ քո ինքնաձիգը, ընկերներդ, որոնք իրար երբեք փորձանքի մեջ չեն թողնում, ավելին` իրարից մահն են խլում:

Հրադադարը խաղաղություն բերեց, բայց բացեց կյանքի անողոք իրականության երեսը: Նույն խրամատում կռված` ազատամարտիկ եւ հրամանատար, հայտնվեցին տարբեր խրամատներում:

«Ես չէի սպասում, որ ինձ կհիշեք,- ասում է Ցոլակը Երկրապահների տոնական-հանդիսավոր հավաքին` հենց բեմում, իրեն շքանշանով պարգեւատրելու ժամանակ:- Շնորհակալ եմ թե՛ հիշելու, թե՛ պարգեւի համար: Բայց… Այս փառավոր դահլիճ մտնելուց առաջ կայանատեղում բազմաթիվ շքեղ մեքենաներ տեսա: Սկզբում ուրախացա, հետո տխրեցի: Ես աղքատ, էս օրհացի կարոտ, էս անաշխատանք երկրում էսքանն ինչո՞վ եք առել, ո՞նց եք առել… Ձեր ունենալն, անշուշտ, շատ լավ կլիներ, եթե ժողովուրդն էսքան աղքատ ու թշվառ չլիներ… Ուղղակի զարմանում եմ` նյութն ինչպե՞ս կապեց աչքներդ»:

Չկա կյանքի մի բնագավառ, մի ոլորտ, որ աչքաթող արած լինի գրողը:

Կեղծ հերոսացած մարդիկ, երկրի ու ժողովրդի երկփեղկվելը: Արտագաղթը… Ընտրությունները…

Ահա «ընտրություններից» մի պատկեր: Կեղծիք, խաբեություն, «վերեւից» իջած հրամանի կատարում: Հաձնաժողովի անդամ Ցոլակն ընդվզում է` ախր, Ազատության հրապարակում… «Ազատության հրապարա՜կ, ֆլան-ֆստան… Ա՛յ մարդ, դու շատ երազող մարդ դուրս եկար…

Ասա` էս երկրի դարդը քե՞զ են տվել…»:

Բա ժողովո՞ւրդը, ժողովրդավարությո՞ւնը:

«Ի՞նչ ժողովուրդ, ի՞նչ ժողովրդավարություն…»:

Ցոլակին թեւաթափ անողը ո՛չ այնքան հանձնաժողովի նախագահն է` պատվերի անխոս կատարողը, որքան հանձնաժողովի մյուս անդամները, որոնք իրեն հետ համաձայն են, բայց կատարում են նախագահի հրամանը: Ախր, հանձնաժողովի նախագահի հետ վաղը-մյուս օրը աչք աչքի հանդիպում կա, հարցեր կան: «Հացի խնդիր ա…,- կասեր դասական գրողը: Ու բարոյալքվում էին մարդիկ: Եվ սա գալիս էր որպես տրամաբանական շարունակություն «վերեւների» շռայլ կյանքի, ալան-թալանի: Ով որտեղից կարողանում, պլոկում է` բժիշկը` հիվանդից, վերադասը` ստորադասից, բանակի մի փոքրկ հրամանատարիկ անգամ` իր ենթակայության տակ ծառայող զինվորի ծնողներից… Ո՞ր մեկն ասես: Մեջտեղում տրորվում, տապակվում է հասարակ մարդը` աշխատանքի կարոտ ու անապրուստ:

Եվս մի պատկեր: Կանգնած են իրար դեմ երկու ընկեր` Ցոլակն ու Հայկազը, ազատամարտիկն ու հրամանատարը` կյանքի լուսանցք քշված Ցոլակն ու հարստացած Հայկազը: Վերջինս իր արդարացումն ունի, «Աղքատ մարդուն խղճում են, Ցոլա՛կ, ես չեմ ուզում խղճալի լինել»:

Իր ունեցվածքի վրա դողացող գնդապետ Հայկազին Ցոլակը չի ուզում հասկանալ:

«Ես այն Հայկազին եմ սիրում, որ գիտի` ինչի համար է զենք վերցրել, որ գաղափար ունի: Ոչ թե ինչ-որ քոսոտ ապրուստ կամ հարստություն, դիրք կամ պաշտոն է պաշտպանում, այլ հայրենիք: Իսկ Հայրենիքը ժողովուրդն է»: «Էն ժամանակ մեր կռիվը սուրբ բան էր, Հայկա՛զ, ու մենք էդ սրբության մեջ սրբվել էինք: Մահվան մոտիկությունը մեզ անընչաքաղց ու անարծաթ էր դարձրել, հայրենի հողի սերը մեզ մաքուր ու սրբված էր դարձրել. նախկին Հայկազից քո մեջ ոչինչ չի մնացել»:

Ընկերներն այլեւս իրար չեն հասկանում, յուրաքանչյուրի համար խորթ է մյուսի ճշմարտությունը: Հայկազն հեգնորեն ժպտում է Ցոլակի խոսքերի վրա. «Լա՛վ իմացիր, աշխարհը միայն անունով է հարուստներինը: Իրականում աշխարհը նրանն է, ով ամեն օր ապրում է այդ աշխարհում: Ի՛մն է աշխարհը»:

Հետո Ցոլակի միտք են խուժում խուռներամ խոհերը: Ախր, մի գնդապետ Հայկազ ի՞նչ կարող է անել մի կուռ համակարգի դեմ, նա այդ համակարգի մեջ է, նրա մի պտուտակը: Իսկ եթե համակարգին դեմ գնա, համակարգը նրան էլ կխժռի, աչքն էլ չի թարթի:

Ի՞նչ ես ուզում նրանից, ա՛յ Ցոլակ, արդար ես, քո արդարությունը շարունակիր: Ո՛վ չի հասկանում, որ մարդ բորբոսի կենսունակություն պիտի ունենա այս աշխարհում ապրելու համար:
Բայց նրանց մարող ընկերությունը մի փորձություն էլ դեռ ուներ անցնելու:

Եթե համակարգի մեջ նրա մի պտուտակը դարձած Հայկազին ինչ-որ տեղ կարող էիր հասկանալ գոնե, այստեղ ապշում ու զարհուրում ես նրա մարդկայի՛ն անկումից:

Հայկազն իր կյանքով Ցոլակին էր պարտական, մի ահասարսուռ դիպվածի ժամանակ Ցոլակը փրկեց նրան: Փրկեց անհավատալի, գերբնական ջանքերով ու հնարամտությամբ` իր սեփական կյանքը վտանգելու գնով: Սա պատերազմի ժամանակ է եղել: Ու հիմա` խաղաղ օրերին իր կատարած սպանությունը Հայկազը ուզում է ցինիկաբար գցել Ցոլակի վրա: Բացեիբաց առաջարկում է Ցոլակին հանձն առնել սպանությունը, քանզի ինքը` Հայկազը, կոչում, դիրք ու անուն ունի կորցնելու, այնինչ Ցոլակը ոչինչ չունի, դեռ հետն էլ` «գժի թուղթ» ունի:

Դե գնա, ճշմարտության, արդարության բարության ջատագով Ցոլակ, խիղճ ու մարդկային կերպարանք կորցրած Հայկազի դեմ կանգնիր, կարո՞ղ ես նրան հաղթել, կարո՞ղ ես մարդկանց ապացուցել քո անմեղությունը…

*    *    *

Հրաչ Բեգլարյանի «Մղձավանջներ» վեպը խոհական արձակի նմուշ է: Հարցերի մի ամբողջ շարք է քննարկված այնտեղ, սակայն հարցերի հարցը մարդ մնալու, մարդկային բարձր առաքինությունները կյանքի փորձություններից անաղարտ դուրս բերելու մեջ է:

Վեպն ունի գեղեցիկ էջեր, բնության եւ մարդկային հոգու սիրուն նկարագրություններ: Ամբողջ վեպով անցնում է լուսավոր Սեւանի պատկերը, նրա ալիքների ծփանքը, խաղը արեւի շողերի հետ, Սեւանի շնչառությունը, զգլխիչ հոտը… Սեւանը` Հայրենիքը, Ցոլակի տարերքն է ու երջանկությունը, սերը:

«- Ցոլա՜կ, Բասենի մեր տունը չմոռանաս, մեր Ազատ գյուղը…
Պապը եկել, պատմության բոլոր պարտքերն իր ուսերին է բարդում: Ախր, չգիտի՞ միթե, որ Ցոլակին բաժին ընկած ժամանակը դառն ու դժվար է, որ Ազատի ճանապարհը Արցախի միջով է անցնում…»:

ԶՈՒԲԵՅԴԱ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ