Հարցազրույց Վենետիկի «Քաղաքակրթությունների խաչմերուկ» գրականության միջազգային փառատոնի հայ մասնակից, արձակագիր Դիանա Համբարձումյանի հետ
– Օրերս մասնակցել եք Վենետիկի հայտնի գրական փառատոնին՝ «Քաղաքակրթությունների խաչմերուկին», մեր ընթերցողին կպատմե՞ք այդ փառատոնի բովանդակության եւ նպատակի մասին:
– Շնորհակալ եմ այս զրույցի համար, որի շուրջ պայմանավորվել էինք դեռ Վենետիկ մեկնելուցս առաջ, ընդ որում, երախտագիտությամբ եմ հիշում, որ անձամբ էիք նախաձեռնել «Ազգ» թերթում տեղեկություն հրապարակելու հայերեն-իտալերեն պատմվածքներիս «Հեռագիր Ֆաթիմային» ժողովածուի՝ Վենետիկում հրատարակվելու եւ այդ հայտնի միջազգային փառատոնին մասնակցելու հրավերիս մասին, ավելին՝ հենց այդ առթիվ էլ ինձ կանխավ հրավիրեցիք այս զրույցին՝ դեռ չիմանալով, թե ինչպես կանցկացնեի փառատոնյան այդ օրերը եւ ինչ տպավորություններով կվերադառնայի, որն էլ բավականին խոսուն փաստ է՝ լրագրողին եւ մարդուն նկարագրելու համար:
Ես բարեբախտություն եմ ունեցել մասնակցելու ամենատարբեր գրական միջազգային ծրագրերի (հատկապես «Գրող-բնակիչ» ծրագրին, որը տեւել է երբեմն մեկ ամիս, երբեմն՝ երկու ամիս Ավստրիայում, Կանադայում, Շվեդիայում), փառատոների եւ գրքի տոնավաճառների Մ. Նահանգներում, Կանադայում եւ մի շարք եվրոպական երկրներում, որոնք բոլորն էլ ինձ նվիրել են նախ եւ առաջ մեծ փորձառություն, աշխարհատեսություն, գրական հրաշալի կապեր, ընկերություն, համագործակցություն, եւ իհարկե՝ գրքեր: Այս առումով վենետիկյան փառատոնը (որը տեւեց մարտի 29-ից մինչև ապրիլի 1-ը) հերթական հրաշալի փորձառություն էր ինձ համար, բայց եւ շատ ինքնատիպ էր թե՛ կազմակերպչական, թե՛ ընթացքի, եւ թե՛ գրքիս կայացման տեսանկյունից:
– Ո՞րն է ձեր մասնակցության եւ գրքի թարգմանության նախապատմությունը:
– Վենետիկի Կա Ֆոսկարի hամալսարանի Հայագիտության բաժնի պրոֆեսոր Սոնա Հարությունյանի ուսանողները սկզբում hետազոտական աշխատանքներ են կատարել, բծախնդրորեն վերլուծել են պատմվածքներիս լեզվական hենքը՝ բառապաշարն ու ոճը, իսկ հետո անդրադարձել են թարգմանությանը: Արդեն Վենետիկում էի, երբ Սոնայի հետ մեր երկար զրույցի ընթացքում իմացա, որ այդ հրաշալի ուսանողների և նրանց՝ ոչ պակաս հրաշալի դասախոսի hամատեղ ջանքերով թարգմանությունները կատարվել են մեծ մասամբ արտալսարանային hանդիպումների ընթացքում, ինչի hամար խորապես շնորհակալ եմ բոլորին, եւ այստեղ միշտ նշում եմ, որ միայն գրականության հանդեպ անկեղծ սերն ու նվիրումը կարող է մարդկանց մղել թարգմանելու այն տեքստերը, որոնք դժվար թարգմանելի են (ես սա գիտեմ իմ անձնական թարգմանական փորձից եւ շնորhակալ եմ բոլոր այն թարգմանիչներին, որոնք տասներեք լեզվով թարգմանել են, ինչպես իրենք են հաճախ խոստովանում, իմ դժվար տեքստերը):
Թարգմանության ավարտից hետո գիրքը տպագրել է Վենետիկի «Կա Ֆոսկարինա» հրատարակչությունը, որի հետ երկար ամիսներ ձգվող աշխատանքի մասին հիացմունքով էր խոսում Սոնա Հարությունյանը՝ նկատի ունենալով բծախնդիր, պահանջկոտ եւ պրոֆեսիոնալ աշխատաոճը, որին էլ նույնությամբ արձագանքել է երկար տարիներ հայագիտության ասպարեզում շատ բեղմնավոր աշխատանք կատարող մեր Սոնան:
Ինչ վերաբերում է Վենետիկի «Քաղաքակրթությունների խաչմերուկ» փառատոնի hայտարարած մրցույթին, ապա ասեմ, որ ամեն տարի, արդեն տասնվեցերորդ անգամ, դիմում-hայտով այս փառատոնին մասնակցում են hայտնի բազմաթիվ hրատարակիչներ, այդ թվում եւ Վենետիկի Կա Ֆոսկարի hամալսարանը, իրենց տպագրած գրքերով. hամալսարանի հայտով ամեն տարի գոնե երկու գիրք ընդունվել են փառատոնին մասնակցելու hամար, իսկ այս տարի միայն մեկ գիրք է ընդունվել, որն էլ իմ պատմվածքների hայերեն-իտալերեն ժողովածուն էր, ինչի hամար կրկին շնորhակալ եմ բոլոր նվիրյալներին (իմիջիայլոց, իմ ժողովածուն այս hրատարակչության փառատոնյան շարքի ութերորդ գիրքն է եւ առաջինը՝ հայերենից իտալերեն թարգմանությամբ):
– Ի՞նչ ունեք պատմելու ձեր գրչակից ընկերներին փառատոնի փորձառությունից:
– Ես չեմ կարծում, որ իմ գրչակից ընկերները (գոնե մի մասը) կարիք ունեն ինձնից լսելու իմ փորձառության մասին, քանի որ իրենք էլ ունեն այդպիսի փորձառություն, բայց, անշուշտ, փորձի փոխանակությունը արդյունավետ կարող է լինել, եթե մարդը հակված է լսելու, գնահատելու եւ, իհարկե, իր հայրենակցի հաջողությամբ ուրախանալու, որը կարող է վկայել մեր հավաքական մենքի հաջողությունը: Իմ բոլոր այցերի ընթացքում ես պարտադիր հնչեցնում եմ մեր մեծերի, նաև ժամանակակիցների անունները, քանի որ այդպես ես ինձ ավելի ամուր եւ պաշտպանված եմ զգում: Իմ բոլոր ձեռքբերումները ես պարտական եմ իմ երկրին եւ իմ ընտանիքին, որոնք ինձ դարձրել են այն, ինչ ես կամ հիմա:
Անշուշտ, երբ Ֆրանսիայի դեսպանը Իտալիայում անձամբ էր եկել ողջունելու իր երկրի քաղաքացի, արմատներով Գվատելուպայից գրողին, որի խոսքը սկզբից մինչևեւ վերջ Եվրոպայում տիրող ռասիզմի եւ սեքսիզմի սուր քննադատություն էր, եւ դահլիճի առաջին շարքում նստած դեսպանը անընդմեջ առաջինն էր ծափահարում իր գրողին, ես հասկացա, որ եթե աշխարհում դեռ մի երկիր կա, որտեղ ժողովրդավարությունը իրական է, դա Ֆրանսիան է, եւ որքան էլ իմ մեջքին միշտ զգում էի իմ փոքրիկ Հայաստանի մեծ ներկայությունը, բայց սիրտս մի պահ կծկվեց՝ բա որտե՞ղ է ի՛մ պետության ներկայացուցիչը, բա ո՞վ է հասարակության աչքի առաջ ինձ գրկելու եւ հպարտությամբ լուսանկարվելու այնպես, ինչպես Ֆրանսիայի դեսպանը գրկախառնվեց ու լուսանկարվեց ռասիզմից դժգոհող իր սևամորթ գրողի հետ: Բայց եւ այնպես, ես շնորհակալ եմ Վենետիկի հայ համայնքի այն հատընտիր ներկայացուցիչներին, որոնք ինձ ջերմացրին իրենց ներկայությամբ, խոսքով ու գնահատությամբ, որոնք կրկին համոզեցին ինձ՝ ամեն մարդու այցեքարտը իր ստեղծածն է:
Զրուցեց՝ ՄԱՐԻԵՏԱ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆԸ
