Ալլա Տեր-Հակոբյանի հիշատակին

2021 թ. օգոստոսի 12-ին Ալթայի երկրամասի Բելոկուրիխա քաղաքում վախճանվել է ռուսալեզու հայ բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի եւ նկարչուհի Ալլա Տեր-Հակոբյանը: Այս մասին, ցավոք ուշացումով, տեղեկացա բանաստեղծուհու բարեկամ Յուրի Դրյոմինից: Տառապելով հիշողության կորստով եւ գրեթե ոչ ոքի չճանաչելով՝ կյանքի վերջին տարիները Տեր-Հակոբյանն անց է կացրել Բելոկուրիխայի վետերանների տանը: Հայաստանում էլ նրա անունը հազվադեպ էր հնչում, անկախ հայրենիքում նա որեւէ պետական պարգեւի կամ պատշաճ ուշադրության չարժանացավ: Ինչեւէ, անփույթ ենք դարձել մեր մեծավաստակ հայրենակիցների նկատմամբ, մինչ վստահաբար կարելի է ասել, որ Տեր-Հակոբյանն իր ուրույն ձայնն ու ոճն ունեցող ռուսալեզու մեր լավագույն բանաստեղծ-թարգմանիչներից էր:

Ծնվել է 1940 թ. փետրվարի 25-ին՝ Լենինգրադում, հայ հոր եւ ռուս մոր ընտանիքում: Իր իսկ խոսքերով՝ ազգային ինքնագիտակցությունը «պայթել է», երբ սովորում էր լենինգրադյան դպրոցի հինգերորդ դասարանում եւ ամեն մի յան-ով ավարտվող ազգանուն նրա մեջ հոգեկան հուզմունք էր առաջացնում: Որպեսզի բարձր պահի հայի անունը՝ ջանացել է ինքնակատարելագործվել, դառնալ որքան կարելի է ավելի լավը: Հայաստան տեղափոխվելով (հայրը նշանակվել է Կիրովականի քիմիական գործարանի գլխավոր ինժեներ)՝ աստիճանաբար հայերեն է սովորել: 12 տարեկանում գրել է առաջին բանաստեղծությունը, անդրանիկ՝ «Թռչնադրոմ» ժողովածուն հրատարակվել է 1967 թ.՝ Երեւանում:

Ավարտել է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ռուսաց լեզվի եւ գրականության բաժինը: 1965 թ. արժանացել է Լենինգրադի հեռուստատեսության գրական մրցանակին: Եղել է ԽՍՀՄ գրողների միության ամենաերիտասարդ անդամներից մեկը, մեծ հեղինակություն է վայելել թե՛ Երեւանի, թե՛ Լենինգրադի եւ Մոսկվայի գրական շրջանակներում: Երեք տարի աշխատել է «Լիտերատուրնայա Արմենիա» ամսագրում:

Ամուսնացել է գրող Գարեգին Սեւունցի որդու հետ, ունեցել են մեկ զավակ՝ Աշոտը: 1970 թ. Հայաստան այցի ժամանակ ռուս բանաստեղծ եւ դերասան Վլադիմիր Վիսոցկին ծանոթացել է Տեր-Հակոբյանի հետ, լսել եւ հավանել նրա բանաստեղծությունները: Վիսոցկու մտերիմ Դավիթ Կարապետյանի վկայությամբ՝ ռուս բանաստեղծին զարմացրել է հայ բանաստեղծուհու ազատ գրելաոճը, հաճախ ընդհանուր են եղել եւ նրանց բանաստեղծությունների թեմաները: 1974-ին Մոսկվայում Տեր-Հակոբյանին ներկայացնելով կնոջը՝ դերասանուհի Մարինա Վլադիին, Վիսոցկին ասել է. «Քո գրքույկը մեր սեղանին է: Մենք Մարինայի հետ երեկոները կարդում ենք այն»:

1973 թ. Տեր-Հակոբյանը տեղափոխվել է Մոսկվա եւ ընդունվել Մոսկվայի Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի գրական բարձրագույն դասընթացները:

Հրատարակել է բանաստեղծական տասը ժողովածու («Տաճարներ», «Զարդանախշ», «Արարատից մինչեւ Արբատ» եւ այլն): Նրա բանաստեղծությունները ներշնչված են վաթսունականների սերնդին բնորոշ թարմ քնարականությամբ, հախուռն զգացականությամբ («Պարույր Սեւակի հիշատակին», «Մայր», «Ապրել ուրախությամբ…»): Հայության ճակատագիրը նրա ստեղծագործության հիմնական մոտիվներից էր («Հայաստան», «Գիշեր» (Սումգայիթի զոհերի հիշատակին), «Սարդարապատ»): Ստեղծագործական բոլոր շրջաններում անխզելի է եղել բանաստեղծուհու հոգեւոր կապը անցյալի պատմական խորքերի հետ.

Իրենց ուսերից լեռներն հեթանոս

Կնետեն մի կողմ ձյունը ձմեռվա,

Կձգվեն ձորում առուների պես

Ձյուները հալչող…

Կգա գարունը,

Երկիրը կանաչ ապրիլ կտանի,

Միայն կսեղմի քո մատը ամուր,

Կսեղմի ամուր

Սատանայական մի օղակի պես՝

Նշանդրեքի ոսկե մատանին:

Թարգմ. Վ. Կարենցի


1981-ին նրա բանաստեղծությունը տեղ է գտել համամիութենական «Պոեզիայի օր» ժողովածուում՝ Վ. Վիսոցկու, Ա. Վոզնեսենսկու, Ե. Եվտուշենկոյի եւ այլոց գործերի կողքին:

Տեր-Հակոբյանի գրած մանկական հեքիաթները լույս են տեսել մոսկովյան առաջատար հրատարակչություններում: 1970-ականներին նրա սցենարով «Հայֆիլմում» նկարահանվել են «Պինգվին Վինը» եւ «Սխալ արտահայտություն» մուլտֆիլմերը, որոնց հանդեպ համաժողովրդական սերը մինչ օրս չի մարում: 1977 թ. Երեւանի հեռուստատեսությունը բեմադրել է նրա «Այու ծաղիկը» մանկական դրաման:

Տեր-Հակոբյանը մի առիթով ցավ է հայտնել, որ գերբնականի թեմաներով իր «Ադամի հոգու ճանապարհորդությունը» ֆանտաստիկ վեպի հայերեն թարգմանությունը Հայաստանի հրատարակիչների ուշադրությանն այդպես էլ չի արժանացել, չնայած որ տպագրվել է ռուսերեն եւ ռումիներեն՝ 100 հազար տպաքանակով:

1979-ին ռուսերեն թարգմանությամբ՝ առաջին անգամ առանձին գրքով լույս տեսավ արեւմտահայ բանաստեղծների ժողովածուն: ԽՍՀՄ-ում հազվադեպ պատահող իրողություն. բոլոր գործերի թարգմանիչը մեկ անձ էր՝ Ալլա Տեր-Հակոբյանը: Գրիգոր Խանջյանի ձեւավորմամբ Պետրոս Դուրյանի, Միսաք Մեծարենցի, Դանիել Վարուժանի, Սիամանթոյի, Ռուբեն Սեւակի եւ Վահան Թեքեյանի բանաստեղծությունների այդ ընտրանին այսօր էլ մնում է անգերազանցելի:

1983 թ. Լենինգրադում «Բանաստեղծի գրադարան» հեղինակավոր շարքով լույս է տեսնում «Նոր ժամանակների հայ բանաստեղծներ» հատորը, որի հիմնական թարգմանիչներից էր Տեր-Հակոբյանը (ինչպես եւ նույն թվականին Երեւանում հրատարակված «Վահագնի ծնունդից մինչեւ Պարույր Սեւակ» ժողովածուի պարագայում):

2007 թ. Մոսկվայում հրատարակվեց «Հայաստանի ռիթմերն ու հանգերը» մեծադիր ժողովածուն, որն ընդգրկում էր Տեր-Հակոբյանի բանաստեղծությունները եւ հիմնականում անտիպ թարգմանություններ հայերենից, ներառելով հայ բանաստեղծության բոլոր դարաշրջանները: Նրա թարգմանությամբ են ռուսալեզու ընթերցողին ներկայացվել հայ մի շարք գրողների (Լեւոն Շանթ, Մուշեղ Գալշոյան, Վարդգես Պետրոսյան, Նորայր Ադալյան) լավագույն արձակն եւ դրամատուրգիան: Միխայ Պրեպելիցեի հետ թարգմանել է Ռումինիայի երիտասարդ բանաստեղծներին:

1986 թվականից Տեր-Հակոբյանը խորապես հետաքրքրվել է էզոթերիկայով, տպագրել բազմաթիվ գրքեր Ագնի Յոգայի, աստվածիմացության վերաբերյալ: 2000 թ. լույս տեսավ նրա «Հայկական ազգանունների հինավուրց գաղտնիքները եւ արիական ցեղի կրճատ պատմությունը» գիրքը, որտեղ Տեր-Հակոբյանը հայոց շատ ազգանուններ եւ բառեր ստուգաբանում էր սանսկրիտի օգնությամբ: Ուղեւորություններ է կատարել Հնդկաստան, Նեպալ եւ Տիբեթ: 1993 թվականից Մոսկվայում վարել է հոգեւոր դասընթացներ, 2007-ին ստեղծել նոր ժանր՝ արտ-պոեզիա, որը համատեղում էր պոեզիան, հեղինակային նկարները եւ համակարգչային գրաֆիկան: Հարմոնիկ աշխարհ ձեւավորելու մղումները ստիպեցին Տեր-Հակոբյանին վաճառել իր մոսկովյան բնակարանը, տեղափոխվել Բելոկուրիխա եւ այնտեղ՝ լեռներում հիմնել «Արվեստների եւ գիտելիքների տաճար»: Տեր-Հակոբյանի վերջին ձեռնարկումը՝ գմբեթաձեւ այդ կառույցը, բացվեց յոթամյա շինարարությունից հետո՝ 2017 թ., այնտեղ էլ ամեն կիրակի Ռուսաստանի տարբեր վայրերից ժամանող երկրպագուների հետ ստեղծագործական հանդիպումներ էր անցկացնում բանաստեղծուհին:

Բանաստեղծները հազվադեպ են երջանիկ կյանք ունենում, բայց հավատանք, որ Տեր-Հակոբյանի դեպքն այդ բացառությունն է, եւ նա մեզնից հեռացավ իր բանաստեղծական ու մարդկային առաքելության իրականացման վեհ գիտակցությամբ:

ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

Լուսանկարը՝ Եվգենի Կոլոբաեւի, 2017 թ.