ԵՐԵՎԱՆ-ԲԵՌԼԻՆ – Ալիսիա Խաչիկյանը (ծնվ. Իտալիա, 1988 թ.) բեռլինաբնակ արվեստագետ-հետազոտող է, որի ստեղծագործությունը զարգանում է վավերագրական, կերպարվեստային եւ ազգագրական մոտեցումների հատման կետում: Պատկերների, տեքստերի, կոլաժների եւ արխիվային նյութերի միջոցով նա հարցականի տակ է դնում սահմանները, հիշողությունը եւ մարմինը՝ որպես ապրած փորձառության տարածք՝ հաճախ ելակետ ընդունելով սեփական կենսագրությունը: Քաղաքական գիտությունների բակալավրի աստիճան է ստացել Տրիեստի համալսարանում եւ սոցիալ-մշակութային մարդաբանության մագիստրոսի աստիճան՝ Վիեննայի համալսարանում: Հետագայում Գերմանիայում ստացել է լուսանկարչի մասնագիտություն: Իր արվեստագիտական գործունեությանը զուգահեռ աշխատում է որպես անկախ լուսանկարիչ եւ վարում է պատկերների վրա հիմնված աշխատարաններ՝ նվիրված արվեստագետների գրքերին եւ համագործակցային ուսուցմանը:
Արվեստագետի մասին մանրամասն կարելի է տեղեկանալ՝ այցելելով նրա կայքը՝ https://alicjakhatchikian.com/
–Սիրելի՛ Ալիսիա, անցած ապրիլին մեծ հաճույքով դիտեցի ձեր լուսանկարները Երեւանում բացված «Ինչպիսի՞ն է ժամանակակից հայը» ցուցահանդեսում: Ինչո՞ւ ընտրեցիք լուսանկարչությունը որպես ինքնարտահայտման միջոց:
-Իմ ընտրությունը սկզբում պարն ու երաժշտությունն էին: Շատ փոքր տարիքից զբաղվել եմ բալետով, այնուհետեւ անցել ժամանակակից եւ արդի պարին: Հասակ առնելով 1990-ականներին՝ տեսախցիկներն ինչ-որ կերպ միշտ ներկա էին իմ կյանքում. սկսեցի օգտագործել մայրիկիս տեսախցիկը, միանգամյա օգտագործման եւ ժառանգություն մնացած այլ անալոգային ֆոտոխցիկներ, հաճախ՝ ժամկետանց ժապավեններով: Ինձ ավելի շատ հետաքրքրում էր ոչ թե արդյունքը, այլ հենց գործընթացը: Ինձ, որպես բավական ամաչկոտ մարդու, տեսախցիկներն օգնում էին ներկա լինել՝ առանց ուշադրության կենտրոնում հայտնվելու: Միայն տարիներ անց, երբ մագիստրոսական թեզիս համար դաշտային հետազոտություն էի իրականացնում, սկսեցի փաստագրել փերֆորմանս կատարող արվեստագետների աշխատանքը եւ աստիճանաբար ձեւավորեցի իմ սեփական ստեղծագործական պրակտիկան:
–Ի՞նչ թեմաներ են ձեզ ամենից շատ գրավում՝ մարդիկ, քաղաքային տարածքներ, հիշողություն, մարմին, ինքնություն, թե՞ ճանապարհորդություն…
-Ինձ գրավում են պատմությունները եւ այն, թե ինչպես են համատեքստը, ժամանակը եւ ապրած փորձառությունը ձեւավորում դրանց իմաստավորումը: Ես նաեւ հավատարիմ եմ «դանդաղ լուսանկարչության» գաղափարին՝ որպես դիտելու եւ ստեղծագործելու ձեւի: Միջավայրերը կարող են լինել ե՛ւ իրական տարածքներ, ե՛ւ երեւակայական լանդշաֆտներ: Օրինակ՝ հայ Սփյուռքի պատմություններում հաճախ հիշատակվում են վայրեր, որոնք մենք՝ թոռների սերունդը, չենք տեսել, միայն լսել ենք դրանց մասին: Կարծում եմ՝ կարեւոր է ունկնդիր լինել այդ արձագանքներին՝ առանց դրանք ժամանակավրեպ կերպով մեկնաբանելու:
–Ձեզ համար լուսանկարչությունը փաստագրում է իրականությո՞ւնը, թե՞ ստեղծում է նոր իրականություն:
-Ես չգիտեմ, թե ինչ է իրականությունը: Կարծում եմ՝ դա հայացքի, մտադրության եւ ընտրողականության հարց է: Մի անգամ ինչ-որ մեկն իմ լուսանկարչական աշխատանքը բնութագրեց որպես «վավերագրական կերպարվեստ», եւ ինձ թվում է, որ այդ սահմանումը գտնվում է դիտարկման եւ մեկնաբանության միջեւ: Ինձ համար լուսանկարչությունը հարաբերական գործընթաց է, այլ ոչ թե իրականության պարզ ներկայացում: Ես պատկերները դիտում եմ որպես վիճարկվող տարածքներ, անկայուն օբյեկտներ, որոնք իրենց շրջանակներից դուրս կրում են մասնակի ճշմարտություններ եւ բազմաշերտ պատմություններ:
–Հայաստանում աշխատելիս ի՞նչը ձեզ ամենից շատ հետաքրքրեց:
-Առաջին անգամ Հայաստան այցելեցի 2025 թվականին: Չգիտեի՝ ի՛նչ սպասել: Իմ «Տունդարձ» շարքի ստեղծումից ի վեր ինձ գրավել են սահմանամերձ ջրային տարածքները, ուստի ճանապարհվեցի դեպի հարավ՝ հանդիպելու Արաքս գետին: Տարածքը խիստ ռազմականացված է, եւ գետի ջրերին հասանելիությունը սահմանափակ էր: Սահմանները նաեւ ներթափանցված են Կապանի եւ Գյումրու լանդշաֆտների մեջ: Երեւանում հանդիպեցի սփյուռքահայերի, տեղացի արվեստագետների եւ մտավորականների: Մենք խոսում էինք այսպես կոչված հավաքական հիշողության բազմազանության մասին: Այդ հանդիպումները կենսական նշանակություն ունեցան ինձ համար, ինչպես նաեւ Ծիծեռնակաբերդ կատարած այցը՝ Բեռլինում գործող «Ռասիզմի, ազգայնականության եւ խտրականության դեմ ակտիվիստական միություն» կազմակերպության այլ անդամների հետ, որը նպաստում է Անատոլիայի համայնքների եւ դրանցից դուրս գտնվող խմբերի միջեւ երկխոսության կայացմանը:
–Ես ուսումնասիրել եմ ձեր ընտանիքի պատմությունը՝ Աֆրիկայի հայերի վերաբերյալ իմ հետազոտության շրջանակում: Խաչիկյանների ընտանիքը մի շարք նշանավոր ներկայացուցիչներ է տվել Սուդանի հայկական համայնքին: Պատմե՛ք, խնդրեմ, ձեր ընտանիքի ոդիսականի մասին:
-Ինչպես շատ սփյուռքահայ ընտանիքների դեպքում, մեր պատմությունը նշանավորվել է բազմակի տեղահանություններով եւ սերունդների միջեւ խզումներով: Հայրս ծնվել եւ մեծացել է Խարթումում, 1967 թվականին տեղափոխվել Գորիցիա (Իտալիա): Տատիկս օտար էր (այս բառն Ալիսիան ասաց հայերեն – Ա. Բ.) եւ դժվարանում էր իրեն ընդունված զգալ հայկական համայնքում: Պապիկս՝ Ազատը, Զենոբ Խաչիկյանի երեք որդիներից մեկն էր: Զենոբ Խաչիկյանը Արեւելյան Անատոլիայի Արաբկիր քաղաքից էր, մանկահասակ վերապրող՝ համիդյան ջարդերից, որը հետագայում դարձավ Սուդանի հայ համայնքի ազդեցիկ դեմքերից մեկը՝ որպես առեւտրական: Իմ հայ կին նախնիների մասին գրեթե ոչինչ չգիտեմ, եւ դա ինքնին շատ խոսուն փաստ է:
–Ինչպե՞ս եք սահմանում ձեր ինքնությունը՝ իտալահա՞յ, հայկական ծագումով իտալացի՞, թե՞ պարզապես արվեստագետ, որի կենսագրությունը հայկական է:
-Ես ծնվել եւ մեծացել եմ Գորիցիա նահանգում, որը սահմանային եւ պատմականորեն վիճարկվող տարածք է Իտալիայի արեւելյան ծայրամասում: Ծնված օրվանից իմ երկու ազգային պատկանելությունն էլ հաճախ կասկածի տակ էին դրվում, ինչը հաճախ ինձ դնում էր անհարմար վիճակում, բայց միաժամանակ դռներ էր բացում դեպի ավելի հեղհեղուկ եւ անդրազգային աշխարհայացք: Պապիկս՝ Ազատը, որն ակտիվ էր հայ համայնքի կյանքում, հանկարծամահ եղավ 1990 թվականին՝ ընդհատելով մեր հայ մշակութային արմատների հետ կարեւոր կապը: Ինձանից տարիներ պահանջվեցին իմ սեփական ճանապարհը գտնելու համար, եւ այժմ փորձում եմ սովորել արեւմտահայերեն. այն դեռ ընթացքի մեջ է:
–Եթե ձեր ինքնության մասին հարկ լիներ պատմել մեկ լուսանկարի միջոցով, ի՞նչ կպատկերեիք:
-Մտաբերում եմ մի ինքնանկար, որը ստեղծել եմ մի քանի տարի առաջ՝ դոնդողային տպագրության տեխնիկայով եւ որը կրում է «Ինչպես կառուցել քարե կույտ, որպեսզի չմոլորվես» անվանումը: Այն պատկերում է գետերի հուներից հավաքած քարերի մի կույտ, համառ մի ներկայություն, որը միաժամանակ ձեւափոխվող է եւ խոցելի՝ բնության ու ժամանակի ազդեցության առաջ: Ինձ համար այդ քարերը խոսում են ինքնության մասին՝ որպես բազմաշերտ, տարագրային, հոսուն եւ բազմազան երեւույթի…
ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ
