«Արմինյն Միրոր-Սփեքթեյթր» շաբաթաթերթի թղթակցուհի Մուրիել Միրաք-Վայսբախը, որի Գերմանիայից ուղարկված հոդվածները հաճախ են տպագրվել նաեւ «Ազգ»ի էջերում, այս անգամ տեղեկացնում է, որ շաբաթներ առաջ մորմոքիչ արտահայտությունների ու քաղաքական վիճարկումների ներքո արցախահայերի բռնի տեղահանման տարելիցի նշումը զուգադիպել է պատմական զարգացումների արմատական պատճառները բացահայտող մի նոր, լուրջ ուսումնասիրության լույս ընծայման հետ: Գերմանիայում եւ Նորվեգիայում միաժամանակ հրատարակվել «Das geopolitische Schicksal Armeniens: Vergangenheit und Gegenwart» (Հայերի աշխարհաքաղաքական ճակատագիրը: Անցյալն ու ներկան) վերնագրով հատորը, որ արդյունք է նորվեգացի աշխարհագրագետ եւ ազգագրագետ Վինֆրեդ Դալմանի եւ գերմանացի սոցիոլոգ, ցեղասպանագետ եւ մարդու իրավունքների անխոնջ պաշտպան Թեսսա Հոֆմանի համագործակցության:
Գրքի առաջաբանում հեղինակները նշել են, որ հակամարտության առաջացման, զարգացման եւ կարգավորման հարցերում, ինչպես քաղաքական վերլուծաբանների, այնպես էլ զանգվածային լրատվության մոտեցումները անաչառ չեն եղել, եւ իրենք փորձել են անկողմնակալ այլընտրանքային դիրքորոշում ցուցաբերել:
Չնայած 2022-ի օգոստոսից սկսած հեղինակավոր մի քանի ինստիտուցիոնալ մարմիններ եւ բարձրաստիճան անհատներ, ինչպիսիք են Ցեղասպանության կանխարգելման Լեմկինի անվան ինստիտուտը, Ցեղասպանագետների միջազգային ասոցիացիան եւ Միջազգային քրեական դատարանի նախկին առաջին դատախազ Լուիս Մորենո Օկամպոն, հստակ ձեւակերպել են Ադրբեջանի ագրեսիայի եւ արցախահայության բռնի տեղահանման ցեղասպանական բնույթը, ահազանգը, դժբախտաբար, արեւտմյան մամուլում չափազանց թույլ արձագանքի է արժանացել: Պատճառը, հավանաբար, այն է եղել, որ Ուկրաինա-Ռուսաստան պատերազմի պայմաններում Հայաստանը հայտնվել է այսպես կոչված «կոնֆլիկտի սխալ կողմում», քանի որ սերտորեն կապված է եղել Ռուսաստանի հետ:
Այս հանգամանքն էլ հենց դարձել է գրքի ստեղծման հիմնական նպատակը` խորանալ խնդրի արմատների, աշխարհաքաղաքական զարգացումների մեջ, սկսած 11-րդ դարում թյուրքականն ցեղերի կողմից Կովկասի նվաճումից, այնուհետեւ Հայաստանի` իրարահաջորդ օտար կայսրությունների լուծի ներքո գտնվելուց, որոշ ժամանակ որպես անկախ թագավորություն հառնելուց եւ վերջում դարձյալ հայտնվելուց օտար, այս անգամ` օսմանյան եւ իրանական տիրապետության ներքո: Մանրամասն ուսումնասիրվել է նաեւ Ռուսաստանի վերաբերմունքը, հատկապես 1828-ից 1914 ընկած ժամանակաշրջանը, համաշխարհային Առաջին պատերազմի տարիները եւ իհարկե Հայոց ցեղասպանությունը:
«Խորհրդային ժամանակներում եւս Հայաստանի մտավորականությունը ենթարկվել է «էթնիկ զտումների» 1936-39 թվականներին: Այս տեսանկյունից հետխորհրդային Արդբեջանի իշխանությունների կատարածը, թուրք «եղբայրական» ժողովրդի անմիջական օժանդակությամբ, «բնիկ ժողովրդի հանդեպ իրականացված ցեղասպանական արարք» պետք է որակել, ինչը հայտնի է նաեւ «պանթյուրքիզմ» տերմինով:
Պատմական էքսկուրսը վավերագրական փաստերով ներկայացնելուց բացի հեղինակները աչքաթող չեն արել նաեւ այսպես կոչված «fake news»-ի (կեղծ լուրերի) եւ պատմությունը նենգափոխելու «նուրբ մեխանիզմների» բնագավառները: Այստեղ նրանք մեղավոր են ճանաչում ինչպես բռնատիրական ռեժիմներին` իրենց կատարած լրատվական «քողարկումների» համար, այնպես էլ ժողովրդավարական երկրներին` իրենց «հավասարության» կամ «երկու կողմին էլ պաշտպանելու» անհեթեթ քարոզների համար: Դրանով նրանք ոճիրը իրականացնողներին եւ զոհին «միեւնույն արշինով են չափում»: Այս սխալ մոտեցումը ագրեսորի «հացին յուղ է քսում», ինչը «մեքենայություն» եւ աշխարհաքաղաքական նպատակներով հետապնդված «երկակի ստանդարտներ» կարելի է որակել:
Նման «երկակի ստանդարտներ» գերակշռում են, հեղինակների համոզմամբ, ինչպես Եվրոմիության վարած պատժամիջոցների եւ, միաժամանակ, Ադրբեջանի գազից չհրաժարվելու գործողության, այնպես էլ միջազգային իրավունքի սահմանած «ինքնորոշում» բառի մեկնաբանման մեջ: Այստեղ օրինականացվում է Ստալինի քմահաճ կարգադրությունը Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ: Մինչ Կոսովոյին ինքնորոշման իրավունք տրվում է, իսկ Ղարաբաղին` ոչ:
450 էջանոց ծանրակշիռ հատորը, որը նաեւ հարուստ է քարտեզներով, պատմական անհերքելի նյութ է պարունակում Հայաստանի Հանրապետության եւ Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ: Հեղինակները Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ ներկայումս ընթացող խաղաղության բանակցություններից նորանոր դրական արդյունքներ են ակնկալում:
Անգլ. բնագրից թարգմանեց` ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ
(The Armenian Mirror-Spectator)
