Հայտնի է, որ հայ-իրանական հարաբերությունները զարգացել են ճակատագրական դառնալ սպառնացող 1990-ական թթ. սկզբներին, երբ ադրբեջանական ագրեսիայի հետեւանքով վտանգ էր առաջացել Հայաստանի եւ Արցախի Հանրապետությունների գոյության համար: Սակայն Իրանը կարողացավ օգտակար դառնալ հայ ժողովրդին հենց այդ պայմաններում: Երկկողմ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումից 30 տարի անց՝ մեր օրերում էլ, իրանական կողմը կրկին հանդես է գալիս նույն առաքելությամբ՝ զսպելու տարածաշրջանում ադրբեջանա-թուրքական նկրտումները:
Այդ մասին են վկայում միայն ընթացիկ տարում երկկողմ բարձրաստիճան պաշտոնյաների հաճախակի դարձած հանդիպումները: Անկասկած, այդ գործընթացում այլեւս հավակնում է պատմական դառնալ 2022 թ. հոկտեմբերի 21-ը, երբ Կապանում տեղի ունեցավ ԻԻՀ գլխավոր հյուպատոսության բացման արարողությունը՝ պաշտոնական այցով Հայաստան ժամանած Իրանի ԱԳ նախարար Հոսեյն Ամիր Աբդոլլահիանի մասնակցությամբ:
Հարկ է նկատի ունենալ, որ իրանական կողմն իրեն բնորոշ գործելակերպի համաձայն, որեւէ ծրագիր իրագործելիս չի շտապում եւ եթե հարկ է այն կարող է ձգձգել նույնիսկ տասնյակ տարիներ, ինչպես եւ այս հարցը: Սակայն այդ համատեքստում ինչ-որ տեղ շուտափույթ էր գլխավոր հյուպատոսության բացումը Կապանում, որն էլ հենց վկայում է տարածաշրջանում ընթացող գործընթացների վտանգավորության բարձր աստիճանի մասին:
Այսպիսով, այդ վտանգների հաշվի առնելը եւ մարտահրավերները դարձել են կատալիզատոր երկկողմ քաղաքա-տնտեսական կապերի նորովի զարգացման համար, որի դեպքում էլ կարող է դիտարկվել իրանական կողմի հրավերով ՀՀ վարչապետի նույնքան արագացված այցը Թեհրան: Ակնհայտ է, որ այդ կերպ իրանական կողմը խմբագրումների է ենթարկել իր տարածաշրջանային քաղաքականությունն այն իմաստով, որ փորձում է առանց որեւէ պահ հապաղելու իր ներկայությունը նորովի ամրապնդել ու ապահովել ՀՀ քաղաքա-տնտեսական համակարգում: Այսպես, ՀՀ պաշտոնյաների հետ հանդիպումներից պարզ է դառնում, որ Իրանի ավտոմոբիլային ճանապարհների նախարար Ռոստամ Ղասեմին հայտարարել է, որ իրանական ընկերությունները պատրաստ են նոր տարանցիկ միջանցք ստեղծել Հայաստանի եւ Պարսից ծոցի միջեւ՝ իրանական Արեւելյան Ատրպատական նահանգի Նորդուզ գյուղով: Ինչ խոսք, հավակնոտ, բայց կարեւոր ռազմավարական նշանակության նախագիծ է ՀՀ համար, որով իրանական կողմն իր նոր առավելությունն է ընդգծում տարածաշրջանում:
Հարկ է նշել, որ երկուստեք որոշվել է, որ իրանական ընկերությունները պետք է համագործակցեն Հայաստանի հետ թունելների, ճանապարհների եւ շենքերի կառուցման գործում: Նշված բնագավառներում գործակցությունը ենթադրում է տնտեսական կապերի նոր որակական զարգացում: Ընդ որում, իրանական շինարարական ընկերությունները ձեռք բերված պայմանավորվածությամբ առաջիկայում կսկսեն իրենց գործունեությունը Հայաստանում: Ի դեպ, Իրանն աշխարհում ցեմենտի չորրորդ խոշորագույն արտադրողն է, որը եւս կարող է օգտակար դառնալ շինարարական տարբեր ծրագրեր իրականացնող հայկական կողմի համար:
Երկկողմ կապերը զարգացնելու հաջորդ փաստն այն է, որ ԻԻՀ էներգետիկայի նախարար Ալի Աքբար Մեհրաբիանն էլ նպատակադրված է Իրան-Հայաստան էլեկտրահաղորդման երրորդ գծի շինարարությունը հնարավորինս արագ ավարտելու վերաբերյալ, ինչը հնարավորություն կտա մեծացնել Գազ-էլեկտրաէներգիայի դիմաց ծրագրով Հայաստան ներկրվող գազի եւ Հայաստանից արտահանվող էլեկտրաէներգիայի ծավալները: Ակնհայտ է, որ այս ծրագիրը իրեն լիովին արդարացրել է եւ ավելի քան 1,5 տասնամյակ դարձել է երկկողմ կապերի շարժիչ ուժերից մեկը: Հիրավի, երկկողմ կապերի ռազմավարական նշանակություն ունենալու տեսլական պետք է դիտարկել Իրանի նախագահ Էբրահիմ Ռայիսիի այն խոսքը, որ նպատակ ունեն ապրանքաշրջանառությունը հասցնել 3 միլիարդ դոլարի:
Տնտեսական կապերի խորացման շրջանակներում հարկ է նկատի ունենալ այն կարեւոր հանգամանքը, որ օրերս իրանական ռիալը դոլարի նկատմամբ իջել է ամենացածր մակարդակի: Թեհրանում մեկ դոլարը արժե 338 հազար ռիալ: Եվ ահա այս պայմաններում իրանական կողմը կամք է դրսեւորում ՀՀ հետ հանդես գալու հավակնոտ ծրագրերով, որոնց իրականացմամբ տարածաշրջանում ամրապնդվելու են Իրանի դիրքերը՝ ի հակակշռելու թուրք-ադրբեջանական ներկայությանը:
Ինչ վերաբերում է քաղաքական օրակարգին, ապա Ռայիսին ընդգծել է, որ տարածաշրջանում օտարերկրացիների ցանկացած միջամտություն կստեղծի խնդիրներ՝ հարցերը լուծելու փոխարեն: Ակնհայտ է, որ այս դեպքում իրանական կողմն իր անհամաձայնությունն է հայտնում Իրանին սահմանակից հայ-ադրբեջանական սահմանի երկայնքով պարեկություն իրականացնելու նպատակով ուղեւորված ԵՄ դիտորդներին:
Այսպիսով, իրանական պաշտոնյաների խոսույթում կարմիր թելի պես ձգվում է հայ-իրանական հարաբերությունների թարմացված օրակարգը, այն է՝ կիսատ մնացած ծրագրերի արագ ավարտում, նորերի՝ իրականացում:
ԿԱՐԵՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ
