Կորուստը

Հրաժեշտի զանգեր

Քիչ է, շատ քիչ է ասել, որ Երվանդ Ազատյանի մահով հայ մամուլը, մասնավորապես հրապարակագրությունը, ծանր կորուստ կրեց: Նա մտավորական չէր ընթացիկ իմաստով՝ զարգացած, խոհուն, իմաստուն, բայց անմերձենալի: Այլ՝ միտքը, միտքերը շարժման մեջ դնող, խթանող, կազմակերպող, ստեղծագործողներին պաշտպանող, հովանավորող մտավորական: Անկեղծորեն ափսոսում էր, երբ նորելուկ որեւէ տաղանդ վրիպած էր լինում իր ուշադրությունից: Աշխատում էր քավել «մեղքը»: Բայց քանի որ չէր կարող նկատել-հասնել բոլորին՝ երբեմն թիրախ էր դառնում «վշտացածների» պարսավանքին:

Ո՛չ, մեծահարուստ չէր անձնապես, բայց հարուստ էր միջոցներ հայթայթելու գործում: Մանավանդ որ տիրապետում էր ազգային, եկեղեցական, մշակութային ու բարեգործական տարբեր հիմնադրամներում վճռական խոսքի իրավունքի: Հատկապես նկատի ունեմ Ազգային հերոս, մեծ բարեգործ Ալեք Մանուկյանի հիմնադրամը, որի տնօրենն էր երկար տարիներ, ինչպես նաեւ Թեքեյան Մշակութային միության միջոցները՝ Կենտրոնական վարչության ատենապետի իր հանգամանքով:

Անկախության առաջին դժվար տարիներին ավելի քան 50 հոգանոց ցուցակ էր կազմել գրողների եւ արվեստագետների, որոնք կենսական օգնություն էին ստանում Ա. Մանուկյան ֆոնդից, մինչ բարերարը նրանցից ոչ մեկին չէր ճանաչում: Նույն ֆոնդից Երեւանում երիտասարդ գրողների գրքերն էին հրատարակվում, իսկ որոշ մտավորականներ Ամերիկայում բժշկական օգնություն էին ստանում, իսկ Ազգային մատենադարանը՝ ջեռուցում եւ լույս: Նույնը՝ Երեւանի պետհամալսարանը, որի «Բարեկամների միության» նախագահն էր ինքը, այսինքն՝ համակարգիչներ, գիտական թանկարժեք հրատարակություններ ու սարքավորումներ հայթայթող:

Այդ գործունեությունը, բարեկամների, հիացողների, բնականաբար նաեւ նախանձորդների ու հակառակորդների լայն շրջանակ էր ստեղծել իր շուրջ: Առաջինների հետ անընդհատական կապի ու գործակցության մեջ էր, մյուսների հետ՝ հակասական, ոմանց նկատմամբ՝ թշնամական: «Իմ երկարակեցությամբ պիտի հուսահատեցնեմ զիրենք», ասում էր բժշկական հերթական հաջող զննումն անցնելուց հետո: Ալեք Մանուկյանի գրասենյակում կարեւորագույն պաշտոն վարելու նախանձողներին ի պատասխան բացատրում էր, որ նրանցից ոչ ոք չէր կարող իրենից ավելի լավ կատարել այդ պաշտոնը: Իսկ կուսակցական, միութենական, եկեղեցական թե ազգային ասպարեզներում իր «վաստակած» հակառակորդների մասին ուներ ի՛ր բացատրությունը. «Անոնք զիս չեն սիրեր, քանի որ ես գող ու դավաճան բռնող եմ»: Հրճվում էր, երբ իրեն պատմում էի իր եւ իմ ուսուցիչ Գերսամ Ահարոնյանի խոսքը՝ «Տղաս, եթե հակառակորդ չունենաս, ուրեմն կարեւոր մարդ չես»: Երվանդ Ազատյանը կարեւոր մարդ էր:
Կենսասեր էր, սիրում էր ճանապարհորդելը, մանավանդ դեպի Մայր հայրենիք: Աշխատում էր Ամերիկայից Երեւան գալ Փարիզի վրայով, մի քանի օր մնալով այդ քաղաքում: Թեեւ ամերիկյան բարձրագույն կրթություն ստացած մարդ, բայց մինչեւ վերջ մնաց ֆրանսիական արվեստի, գրականության, մթնոլորտի ու կենցաղի սիրահար: Սիրում էր ֆրանսիական կոմֆորտը, նրբահամ խոհանոցը, բայց չէր խորշում Պասսիի մայթերի վրա բակետ հացի մեջ դրած սպիտակ պանիր ծամելուց:

Թերեւս ավելորդ է ասել, որ պաշտում էր Վահան Թեքեյանին, նրա ոչ հռետորական, հոգու խորքերը պեղող զգայնականությունը, զուսպ, ոչ ճոռոմ ազգայնապաշտությունը, զգաստ եւ իրապաշտ հրապարակախոսությունը: Չէր սիրում Թեքեյանի հակառակորդներին, անգամ Օրմանյան պատրիարքին, որ չարախոսել էր նրան: Նաեւ այդ պատճառով չէր սիրում Դաշնակցությանը, որի հրահանգով երկու խուլիգան ծեծի էին ենթարկել մեծ բանաստեղծին, կուրացրել մի աչքը: Նման հարձակման, բարեբախտաբար առանց աչքի կորստի, ենթարկվել էր նաեւ Ազատյանը՝ Կահիրեում, «Արեւի» էջերում միեւնույն կուսակցությանը քննադատելու համար: Դա եղել էր Ազատյան հրապարախակոս-մարտիկի մկրտությունը:

Մինչ այդ, կամա թե ակամա, Ազատյանն ընդգրկվել էր, դեռեւս ուսանող, Բեյրութի «Զարթօնք» օրաթերթի կազմում, ստացել խմբագրապետ Գերսամ Ահարոնյանի master class-ը, ապա ուղարկվել Եգիպտոս՝ «Արեւի» խմբագրի թափուր պաշտոնին, Թեքեյանի, Միհրան Տամատյանի, Սարուխանի, եգիպտահայ նկարիչների ու գործիչների շնչի տակ թրծվել: Նա արդեն անդառնալիորեն մուտք էր գործել մամուլի դարպասից ներս, որի վրա գրված է՝ «Մուտքը ազատ, ելքը՝ անկարելի»:

Եվ իսկապես էլ, իր կուսակցական, հասարակական, գրականագիտական ու մշակութային գործունեության բոլոր ասպարեզներից վեր, մինչեւ կյանքի գրեթե վերջին շունչը, մնաց հրապարակախոս, խմբագիր ու վերլուծաբան-լրագրող: Շարունակեց գրել ամենժամ, ամենուր, հաջորդական ժողովների, հանդիպումների արանքում, օդանավի մեջ, հյուրանոցներում, գիշերային հանգստի ժամերին: Գրել The Armenian Mirror-Spectator-ի, «Պայքար»ի, «Ազգ»ի եւ մեր մյուս թերթերի համար:

Նա «Ազգ»ի ստեղծման գաղափարի հեղինակն է, նաեւ նրա համակարգչային սարքավորումների առաջին հայթայթիչը, բովանդակության հեռակա եւ ամենօրյա մասնակիցը, սկսած՝ մեր թերթի անդրանիկ համարից, որտեղ գրել էր ««Ազգ»ը նուիրելով ազգին» վերնագրով իր առաջին հոդվածը:

Ու բնավ պատահական չէր, որ Մայամիի հիվանդանոցում, իր մահվան սնարից, հոգեվարքի մեջ անգամ, բերանից անջատելով թթվածնի խողովակը, երկու օր շարունակ, հեռախոսով, իր սիրելիներին հրաժեշտի խոսքեր մրմնջալուն զուգընթաց՝ զանգում, շնորհակալություն էր հայտնում իր գործընկերներին եւ պատգամում՝ շարունակել գիծը, այլեւս առանց իրեն: Ավա՜ղ:
Հրաժեշտի զանգեր՝ որոնք երբեք չեն մոռացվելու:

ՀԱԿՈԲ ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ