Գերմանական «Շթեռնը» ապրիլի 25-ին վերնագրում արդեն ծանուցեց, թե «Ապրիլի 24-ի հայերին ուղղված իր ուղերձում Թրամփը խուսափում է «ցեղասպանություն» եզրույթից»: Հրապարակումը վերաբերում է միայն ԱՄՆ նախագահի ուղերձին, ցեղասպանություն բառից հրաժարվելու ԱՄՆ Հայ Դատի գործադիր տնօրեն Արամ Համբարյանի հստակ հարցին եւ դրան ԱՄՆ ազգային անվտանգության խորհրդի խոսնակ Ջեյմս Հեւիթթի (James Hewitt) լղոզված պատասխանին: Տեքստի եզրափակիչ հատվածում նշվում է, որ «2019 -ի դեկտեմբերին՝ Թրամփի առաջին պաշտոնավարման ընթացքում (2017-2021), ԱՄՆ Կոնգրեսը խորհրդանշական քվեարկությամբ կոտորածները ճանաչեց որպես ցեղասպանություն: Սակայն Թրամփը, որ բարեկամական հարաբերություններ ունի Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հետ, չի աջակցել այս քայլին»: «Շթեռը» որեւէ տողով չի հիշատակում Գերմանիայի 2015-16 թվականների ճանաչումից նահանջի , ուրացման մասին, փաստագրում է սոսկ, թե 2016-ին Բունդեսթագը ճանաչել է ոճիրը՝ դասակարգելով այն ցեղասպանություն: Թրամփը հարմար թիրախ է, իսկ Գերմանիայի նախագահի լռությունը, ավելին՝ նրա կայքում 2025 թվականի մարտի 31-ին Ծիծեռնակաբերդ այցի մասին չհրապարակումը ինչո՞ւ չի կարեւորվում գերմանական մեդիայում: Գերմաներեն բանալի բառերով որոնողական համակարգը հազիվ է գտնում ԳԴՀ նախագահի այդ օրվա լուսանկարը, որեւէ տեսանյութ չի գտնվում այն պարագայում, երբ ԳԴՀ նախագահի ինսթագրամյան էջով նույն օրը տեսանյութ դարձավ փաստը: Ի՞նչ անուն տալ սրան: «Դոյչե վելլեն», որի սպառողը Գերմանիայից դուրս բնակվողներն են, ԳԴՀ նախագահի՝ ՀՀ այցին անդրադառնալով 2025-ի մարտի 31-ի իր ամփոփ լրատվության մեջ Շթայնմայերի եւ նրա տիկնոջ Ծիծեռնակաբերդում կարմիր վարդերով հարգանքի տուրքը փաստ է դարձնում նաեւ լուսանկարով՝ Bernd von Jutrczenka/dpa/picture alliance հեղինակային հղմամբ:
Գերմանական մեդիան չանդրադարձավ նաեւ այն փաստին, որ ապրիլի 24-ին Բեռլինի Պատգամավորների պալատում, որ երկրամասի Լանդթագն է՝ խորհրդարանը, գերմանացի բարձրաստիճան պաշտոնատարներից միայն նախարար Ջեմ Էոզդեմիրն էր, որ օրվա գլխավոր բանախոս լինելով իր հուշաճառով 10 տարի անց հավատարիմ մնաց 2015-16-ին Բունդեսթագում արտասանած իր խոսքին: Սեփական պատմության եւ զոհերի ժառանգների հանդեպ հարգանքի բացակայություն չէ՞, երբ Բեռլինի հիշյալ օրենսդիր մարմնի նախագահ, իրավաբան Կորնելիա Զայբելդը ներկա չի լինում հուշահանդեսին եւ ողջունում է ներկաներին տեսաուղերձով: Նրան միգուցե արտոնություն էր տվել այն հանգամանքը, որ Բեռլինում ՀՀ դեսպանությունն էլ չէր արձագանքել ժամը 19. 15-ին սկսվող հիշատակի երեկոյին, որը կազմակերպել էր գերմանահայ համայնքը՝ Գերմանահայոց կենտրոնական խորհուրդն ու թեմի առաջնորդարանը:
Գերմանական Geo գիտական ուղղվածության հանդեսը ապրիլի 24-ին անդրադարձավ Հայոց ցեղասպանության 110 ամյակին՝ հարցազրույց տպագրելով Բեռլինի Ազատ համալսարանի օսմանագիտության եւ թուրքագիտության ինստիտուտի ղեկավար դոկտոր պրոֆեսոր Էլքե Շողիկ Հարթմանի հետ, որի գիտական հետազոտության թեման 19-րդ եւ 20-րդ դարերի օսմանյան եւ հայոց պատմությանն է վերաբերում: Հարթմանի եւ նրա ամուսնու՝ Վահե Թաշչյանի ջանքերով ստեղծված «Հուշամատյան» կայքը հիշատակեցին նաեւ Բունդեսթագում ելույթ ունեցող պատգամավորները 2015 թվականի ապրիլի 24-ի նիստում, երբ քննարկվում էր Հայոց ցեղասպանության բանաձեւը: Բայց նույնիսկ նրանք, որ այդ օրը խոսեցին, 110-ամյակին որեւէ գրառմամբ չանդրադարձան: Մանուել Օպիցի (Manuel Opitz) մանրազնին հարցազրույցը Հարթմանի հետ կարող է սպառիչ հարված լինել Հայոց ցեղասպանության բոլոր ժխտողների, ուրացողների, ոճիրն հարաբերականացնողների համար:
Գերմանահայոց կենտրոնական խորհրդի նախագահ Յոնաթան Շպանգենբերգը, որ ելույթ ունեցավ թե՛ Բեռլինում, թե՛ Մայնի Ֆրանկֆուրտում, ոչ միայն անդրադարձավ Թուրքիայի ժխտողականությանը, Գերմանիայի 2016-ի բանաձեւով ստանձնած պատասխանատվությանը, այլեւ՝ Արցախում ընթացող ցեղասպանությանը, Բաքվից հայ ռազմագերիների ազատարձակմանը, իսկ նոր կազմվելիք ԳԴՀ կառավարությանը կոչ արեց սատարել Իլհամ Ալիեւին Միջազգային քրեական դատարան հանձնելու գործընթացին: Ի դեպ առաջիկա երեքշաբթի՝ մայիսի 6-ին Բունդեսթագում կկայանա կանցլերի հավանական թեկնածու Ֆրիդրիհ Մերցի ընտրությունը: Արտգործնախարարի տարբեր անուններ էին շրջանառվում, սակայն հայտնի է դարձել, որ Քրիստոնյա դեմոկրատների թեկնածուն Մերցի մտերիմ Յոհանն Վադեֆուլն է (Johann Wadephul (CDU), որ ԱԳ նախարար պիտի լինի: Առիթ ունեցել ենք «Ազգում» գրելու, որ 2009-ից Բունդեսթագի պատգամավոր, իրավաբան Վադեֆուլը հայտնի է Իլհամ Ալիեւի հետ բարեկամությամբ, բազմիցս եղել է Բաքվում: (Հատկապես այս թեկնածուին կանդրադառնանք առաջիկայում): Թե ինչպե՞ս պիտի շրջենք անիվը, որ ադրբեջանասեր Գերմանիան Ալիեւին ՄՔԴ-ին հանձնելու հարցում գոնե չխոչընդոտի, դժվար է ծրագրել, սակայն Համբուրգի համալսարանի իրավագիտության դոկտոր պրոֆեսոր Օտտո Լուխթերհանդի հստակ փաստագրությունը, դրա վրա կառուցված վերլուծությունը հույս է տալիս, որ միջազգային իրավունքի ընձեռած գիտելիքը եւ դրա կիրառումը կարող է ելք լինել, եթե դահիճի հետ զոհի հաշտության քարոզը մեզ չզրկի կյանքի եւ պայքարի իրավունքից: Մայնի Ֆրանկֆուրտի Սուրբ Պողոսի տաճարում ԳԿԽ-ի եւ Առաջնորդարանի կազմակերպած Հայոց ցեղասպանության 110 ամյակին նվիրված երկրորդ մեծ Հիշատակի երեկոն, որ ապրիլի 26-ին շատերին տաճար էր բերել Լուխթերհանդի բովանդակալից ելույթն ունկնդրելու համար նաեւ, մի քանի անգամ ընդմիջվեց ծափերով: Տեղի սղության պատճառով Օտտո Լուխթերհանդի գերմաներեն ելույթի անգլերեն թարգմանության հայերեն տարբերակը կհրապարակենք «Ազգի» առաջիկա համարում: Ելույթի ավարտին պրոֆեսորին հիշեցրինք, որ բազմիցս ականատես ենք եղել, որ Գերմանիայում ադրբեջանցիներն, առանց հակազդելու լքել են սրահը պրոֆեսորի ելույթն ունկնդրելուց հետո: Նրա պատասխանը հեռու էր ինքնագովազդից, գիտական ազնվության հաստատումն է՝ Արցախի ինքնորոշման իրավունքը, դրանով սահմանված միջազգային օրենքների իմացությունն ու կիրառումն է ադրբեջանցիների համար լռելու հրամայական եղել:
Մեկ ուրիշ առիթ էլ կարող է ԳԴՀ-ում քաղաքական գործիչների ադրբեջանասիրության անիվը կանգնեցնել: Ինչպես հաղորդել ենք, Մյունխենի դատարանում հունվարին սկսվել եւ մինչեւ օգոստոս շարունակվելու է Գերմանիայի պատմության մեջ վճռորոշ մի դատավարություն՝ գերմանացի նախկին պատգամավորների Ադրբեջանից կաշառառության դիմաց նրանց շահերը ԳԴՀ-ում եւ ԵԽԽՎ-ում սպասարկելու գործը, որը աննախադեպ է որակում հենց գերմանական մամուլը: Դատավարությանն անդրադարձ եղավ NDR-ով ապրիլի 30-ին:
Հայոց ցեղասպանության 110-ամյա տարելիցին ուրվագծվեց մեր նահանջը՝ նախ ինքներս մեզնից, մեր պատմության, հիշողության հանդեպ մեր ռեւիզիոնիզմից, որ չէի տեսել: Ժխտողների եւ ուրացողների գործը հեշտանում է՝ հայ քանի՞ վերապրող է կենդանի, իսկ մենք իրավունք ունե՞նք մեր ցեղասպանված նախնիների ձայնը չդառնալու, նրանց պատմությունը չպատմելու: Ես ողջակիզված մեծ մեծ մայրիկիս ձայնն եմ, նրա ընտանիքի 7 զոհերի ձայնը, պատմում եմ…Արցախցիները պատմում են: Մեղսակից աշխարհը չի ուզում լսել, մենակ ենք մնացել, այնինչ 10 տարի առաջ մեր կողքին օտարներ կային: Միայն հայե՞րս ենք այդ լքվածության զգացումով ապրում: Գերմանիայում հրեաների կենտրոնական խորհրդի նախագահ Յոզեֆ Շուստերի ապրիլի 29-ին «Յուդիշե ալգեմայնեում» հրապարակված խորհրդածությունները կարդալիս, թվաց, թե զգացումը նույնն է: «Հոլոքոստի սարսափներից 80 տարի անց պատմության նկատմամբ մեր պատկերացումը վտանգի տակ է: Ամեն օր ականատես ենք լինում այս անհավանական հանցագործության հարաբերականացմանը նաև Գերմանիայի խորհրդարանում», գրում է Շուստերը: «Երկար ժամանակ, մինչև 1978 թվականը հիշատակի արարողությունը նշում էին միայն հրեաները: Չեմ ուզում խոստովանել, որ կրկին այս վիճակին ենք բախվում: Գերմանիայի երիտասարդ սերնդի մեծ մասը նացիստական դարաշրջանին նայում է լիակատար անտեղյակությամբ»: «Դեռահասների և երիտասարդների 10 տոկոսը երբեք չի լսել Հոլոքոստի մասին, նույնիսկ չգիտեն «Օսվենցիմ» անունը, 40 տոկոսը չգիտի, որ Հոլոքոստի ժամանակ սպանվել է մոտ 6 միլիոն հրեա, 15 տոկոսը կարծում է, որ սպանվել է երկու միլիոնից պակաս»: Շուստերն առաջարկում է օգտվել թվային զարգացման առաջարկած հնարավորություններից: «Հիշելը միայն պահպանել չի նշանակում. հիշելը նաև հակազդելն է, գործողություններ ձեռնարկելը, երբ պատմությունը խեղաթյուրվում է»:
2015-ից ի վեր Գերմանիայում խոսվում է Հայոց ցեղասպանության թեման դպրոցական ուսումնական պարտադիր առարկա դարձնելու մասին: Այսօր դրա կարեւորությունը նկատվում է նաեւ ՀՀ դպրոցներում: Հայոց ցեղասպանության թանգարան ինստիտուտի ղեկավար Գզոյանի ասելով, հայերը թանգարան շատ քիչ են այցելում: Դպրոցից սկսենք: Հիշե՛նք, որ ապրենք:
ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ
Գերմանիա
Գլխավոր լուսանկարում՝ Ջեմ Էոզդեմիրը Բեռլինում ելույթ է ունենում Հայոց ցեղասպանության 110 ամյակի հուշահանդեսին
