Իրանցի վերլուծաբանը՝ Հայաստանի ընտրությունների եւ արցախցիների քաղաքական իրավունքների մասին

Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններում իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության հաղթանակի առթիվ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին շնորհավորելով՝ Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանն ու արտաքին գործերի նախարար Աբբաս Արաղչին շտապեցին հայ ժողովրդին փոխանցել այն ուղերձը, որ անկախ Հայաստանում ձեւավորվելիք իշխանություններից՝ պաշտոնական Թեհրանը պատրաստ է շարունակել եւ խորացնել համագործակցությունը Երեւանի հետ:

Սակայն Հայաստանում անցկացված խորհրդարանական ընտրությունների վերաբերյալ իրանական մամուլում եւ վերլուծական շրջանակներում շրջանառվող գնահատականները միանշանակ չեն:

Իրանցի փորձագետ, Հարավային Կովկասի քաղաքական գործընթացներին ուշադիր հետեւող վերլուծաբան Ահմադ Քազեմիի կարծիքով, Հայաստանի խորհրդարանական ընտրությունները, որոնք անցկացվեցին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնակառավարման համակարգի փլուզումից եւ 2023 թվականի սեպտեմբերին ադրբեջանական բանակի գործողությունների հետեւանքով ավելի քան 120 հազար հայերի հարկադիր տեղահանումից հետո, Հայաստանի ժողովրդավարության առաջին լուրջ փորձությունն էին:

Վերլուծաբանի ուշադրության կենտրոնում է եղել էթնիկ զտման ենթարկված արցախահայության՝ Հայաստանի համապետական ընտրություններին մասնակցելու իրավունքի եւ դրա սահմանափակումների հարցը: Նա հիշեցնում է, որ ոչ վաղ անցյալում արցախցիներն իրենց հայրենիքում՝ Արցախում, օգտվում էին ընտրական իրավունքից:

Քազեմիի համոզմամբ, էթնիկ զտման ենթարկված Լեռնային Ղարաբաղի հայերի գլխավոր խնդիրը ոչ այնքան Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիության բացակայությունն է, որքան իրավական եւ վարչական բնույթի այն խնդիրները, որոնք կապված են Հայաստանի կառավարության կողմից նրանց տրամադրված «070» ծածկագրով անձնագրերի կարգավիճակի հետ:

Հեղինակը նշում է, որ այդ անձնագրերը նախկինում ճանաչվում էին որպես Լեռնային Ղարաբաղի հայերի վավեր ճանապարհորդական փաստաթղթեր: Դրանք Հայաստանի կառավարությունը տրամադրում էր արտասահմանյան ուղեւորությունների իրականացման եւ Հայաստանում որոշ քաղաքացիական իրավունքներից օգտվելու նպատակով:

Քազեմին փաստում է, որ ներկայումս Լեռնային Ղարաբաղից տեղահանված հայերը կանգնած են ընտրության առաջ. կա՛մ դիմել Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն ստանալու համար, ինչի դեպքում նրանց տրվող անձնագրերը չեն ունենա «070» կոդը, կա՛մ պահպանել այդ կոդով փաստաթուղթը՝ միաժամանակ ունենալով նաեւ փախստականի կարգավիճակը հավաստող քարտ:

Այս հանգամանքներին անդրադառնալուց հետո Քազեմին եզրակացնում է, որ ընտրելու իրավունք ունեցող ավելի քան 70 հազար չափահաս արցախցի տեղահանվածներ փաստացի զրկված են այն երկրի քաղաքական կյանքի ձեւավորմանը մասնակցելու հնարավորությունից, որը նրանք նույնպես իրենց հայրենիքն են համարում:

Իրանցի վերլուծաբանը նշում է, որ եթե նախկինում «070» կոդը որոշակիորեն խորհրդանշում էր Լեռնային Ղարաբաղի հայերի՝ Հայաստանում քաղաքական եւ քաղաքացիական իրավունքների սահմանափակված լինելը, ապա այսօր այդ նույն կոդը նրանց համար ձեռք է բերել նոր նշանակություն՝ դառնալով Լեռնային Ղարաբաղին իրենց պատկանելիության վկայությունը:

Ըստ Քազեմիի, Լեռնային Ղարաբաղի հարցի, արցախցիների վերադարձի իրավունքի եւ տեղահանված հայ փախստականների իրավունքների նկատմամբ քաղաքական ուժերի վերաբերմունքն այսօր դարձել է Հայաստանի մրցակից կուսակցությունների միջեւ տարբերակման կարեւորագույն գծերից մեկը:

Այդ համոզմունքից ելնելով՝ նա կարծում է, որ ընտրությունների արդյունքները կարող են էական ազդեցություն ունենալ Հայաստանի ապագա քաղաքական ուղեգծի եւ արցախյան հարցի նկատմամբ պաշտոնական մոտեցումների վրա:

Գ. ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ