Հեղինակ ՀԱՅԿ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ – 17.12.2005թ.
Թբիլիսի տեղափոխվելով Գրիգոր Հարությունյանը երկար ժամանակ մնաց առանց աշխատանքի: Ամենուրեք նրան մերժում էին, իսկ Վրաստանի կոմկուսի կենտկոմի առաջին քարտուղար Մժավանաձեն անկեղծորեն խոստովանեց. ,,Խրուշչովի բարկությունից եմ վախենում,,:
Օրեցօր ապրելը դժվարանում էր, ստիպված էին վաճառքի հանել տան իրերը: Նամին ճարահատ դիմում է սկեսրայրի՝ Անաստաս Միկոյանի օգնությանը, – Հայրս ծանր վիճակում է, պառկած է հիվանդանոցում, սիրտը շարքից դուրս է եկել, խնդրում եմ օգնեք՝ գոնե հաշմանդամության թոշակ նշանակեն նրան: Միկոյանը կտրուկ ձեռը թափ տալով պատասխանում է.- Միթե՞ չես հասկանում: Ես ոչինչ անել չեմ կարող: Խրուշչովը դեմ է նրան:
Նամին ծանոթ էր Եկատերինա Ֆուրցևային, որը կենտկոմի քարտուղարներից էր, Քաղբյուրոյի անդամության թեկնածու: Ահա նա էլ բարեխոսում է Սուսլովի մոտ, որի կարգադրությամբ վերջապես Գրիգոր Հարությունյանին Վրաստանի Պետպլանում բաժնի վարիչի պաշտոն են տալիս: Երջանիկ, դեռ լրիվ չկազդուրված, նա անցնում է աշխատանքի, բայց կարճ ժամանակ անց, հարբուխով հիվանդանալով, 1957 թվականի նոյեմբերի 9 –ին հիսունյոթ տարեկան հասակում կնքում է իր մահկանացուն:
Վեց ամիս հետո, հիսուներկու տարեկանում հանկարծամահ եղավ նրա կինը: Տխուր, արժանապատիվ ու զարմանալի կյանքով ապրած ընտանիքը բռնեց հավերժության ուղին, բայց այստեղ, այս հողոտ ու մեղսավոր աշխարհում ապաշխարանքի խոսքեր չգտնվեցին նրանց հիշատակի առջև:
Հոդվածի առաջին մասը – Ժամանակը հիշողության թշնամին է(մաս 1-ին)։
-Ես այդ ժամանակ Կալինինոյի շրջկոմի առաջին քարտուղարն էի,- պատմում է Ստեփան Վարդանյանը, – Անսպասելի,առանց նախազգուշացման իմ աշխատասենյակ մտան Կենտկոմի առաջին քարտուղար Սուրեն Թովմասյանը և Մինիստրների խորհրդի նախագահ Անտոն Քոչինյանը: Թովմասյանը սովորություն ուներ շրջաններ մեկնել առանց նախազգուշացման: Երկուսով էին՝ ոչ թիկնապահ, ոչ ուրիշ ուղեկից: Եկել էին,, Պոբեդա,, ավտոմեքենայով: Համառոտ զեկուցեցի գործերի վիճակի մասին: Կարճատև զրույցից հետո մեկնեցինք տնտեսություններ: Մեծից փոքրը դաշտում էին, ամենուրեք՝ աշխատանքային եռուզեռ: Հանրապետության ղեկավարները զրույցի էին բռնվում աշխատավորների հետ, խմբից խումբ անցնում:Մեր բարձրաստիճան հյուրերի տրամադրությունը բարձր էր: Շրջկենտրոն վերադառնալիս պայմանավորվեցինք, որ գիշերելու են ինձ մոտ ,Կալինինոյում: Տիկինս հոգացել էր, որ սեղանը մեր հյուրերին պատշաճող լինի: Ջերմ,անբռնազբոս մթնոլորտ էր: Ուրախ էր մանավանդ Սուրեն Թովմասյանը: Ուշ երեկո էր, երբ ես զգուշորեն տվեցի Գրիգոր Հարությունյանի անունը: Նոր էր մահացել, թաղել էին Թբիլիսիում: Հայաստանից եղել էին նրա վարորդը և էլի երկու- երեք հոգի: Թերթերում նույնիսկ մահախոսական չէր տպվել:
Ասածս մոտավորապես հետևյալն էր.- Այդ մարդը երկար տարիներ ղեկավարել է հանրապետությունը: Ուրանալ նրա ծառայությունները, նշանակում է մեղանչել ճշմարտության դեմ: Մի՞թե պաշտոնավարումից հետո ամեն ինչ մոռացվում է: Ինձ համար մարդկայնորեն անհասկանալի է այդ վերաբերմունքը; Քոչինյանի աչքերում հավանության և հանդիմանանքի շորշոփներ տեսա: Հավանության՝ որովհետև նա սկզբունքորեն համաձայն էր ինձ հետ, հանդիմանանքի՝ որովհետև նա կռահում էր, թե ինչով է վերջանալու այսպես լավ սկսված երեկոն: Հարկավոր էր տեսնել, թե ինչպես մեկից մռայլվեց Սուրեն Հակոբիչը: Գինու բաժակը վար դրեց, սառը հայացքով չափեց- չափչփեց իմ համարձակության սահմանները: Քմծիծաղի նման ինչ – որ բան երևաց ու անհետացավ նրա աչքերը երիզող կնճիռներում: Մի քանի րոպե անց ոտքի կանգնեց, -Անտոն, գնացինք: Հասկացա, որ մեզ մոտ մնալու մասին հորդորներն ավելորդ են; Պետք էր նրանց ուղեկցել մինչև հարևան շրջան…,,:
Նեղսիրտ մարդկանց նրա հիշատակն անգամ հանգիստ չի տալիս, ստիպում է իրենց խղճի հետ անհաշտ լինել, և Գրիգոր Հարությունյանը՝ դարձյալ արդար, ներողամիտ է հառնում Հայաստան կոչվող այս սրտաչափ երկրի արշալույսների և մայրամուտների մեջ: Բայց ժամանակը հիշողության թշնամին է, և նախքան կվերջակետենք մեր պատմությունը, ցավով արձանագրենք, որ Հայաստանի ամենաշինարար ղեկավարի անունով այսօր չկա ոչ մի փողոց, հրապարակ, հուշաքար: Ոչինչ չկա; Մենք մեծ պարտք ունենք Գրիգոր Հարությունյանին: Եվ երախտամոռության դառը խոստովանության զգացումը փորձենք մեղմել Նամիի քնարաշունչ հիշատակ- ընծայականով. «Ես այսօր քեզ եմ գրում, հայր իմ, այնտեղ,ուր գնացիր ընդմիշտ: Այժմ քեզ առաջին անգամ հայր կոչեցի, Գրիշա, իմ դաստիարակ և ընկեր: Դու ինձ չես ուսուցանել ինչպես ապրել, ասենք ինքդ էլ չգիտեիր: Քո բարձր մարդկային ոգին, որին ես երջանկություն եմ ունեցել հպվել, ինձ համար դպրոց էր: 1937 թվականին դու բռնադատության ժամանակ ողբերգորեն կորցրեցիր հարազատ եղբորդ և կնոջդ եղբորը՝ քո ընկերոջը, որն իմ հայրն էր; Դու և Նինան որդեգրեցիք ինձ: Այդ օրվանից մենք ապրում էինք ընդհանուր կյանքով, ես գիտեի, թե դու ինչի մասին էիր մտածում և ինչով էիր ապրում: Կարելի է կյանքը կրճատել / այդպես էլ արեցին /, կարելի է փոխել տունը, որտեղ ապրել ես / այդպես էլ արեցին/, սակայն չի կարելի ոչնչացնել այն ամենը, ինչով դու ապրել ես: Ես նայում եմ կանաչով պատված Երևանին, այն դու ես, ես տեսնում եմ դեղին վարդեր,ծաղիկներ, որոնք դու ընտրում էիր, նրանք նախկինում չկային՝ այն դու ես, ես տեսնում եմ Մատենադարանը՝ հնագույն ձեռագրերի պահոցը, որքան էիր դու մտածում նրա մասին, տեղ էիր ընտրում և դեռևս 40 – ական թվականներին, պատերազմի ժամանակ սկսեցիր կառուցել: Ես մտնում եմ մարշալ Բաղրամյանի փողոցի հիանալի զբոսայգին, նստում եմ ուռենու տակ և կարծես նստած եմ քո շիրիմի առջև: Այդ զբոսայգու յուրաքանչյուր ծառը տնկված է քո նախագծով: Մենք միասին գնացել էին դիտելու Սևանա լճի մոտ գտնվող Ծովագյուղի կանաչ քարը, դու երազում էիր քաղաքում այդ գույնի քարով կառուցել գոնե մեկ շենք: Մենք մեկնում էինք Արագածի հնագույն վիշապների մոտ. Ջերմուկի հանքաղբյուրները, այնտեղ դու արձակուրդ էիր անցկացնում,ապրում էիր գետնափոր տանը, որպեսզի հետևեիր առողջարանի շինարարությանը: Դու սիրում էիր Հայաստանը, իմաստնորեն՝ այդպիսին էիր դու քո էությամբ: … Եվ այսօր ես, երախտապարտ լինելով հարազատ հողի նկատմամբքո տված սիրո դպրոցի համար, չփորձելով երբեք հասնել քեզ, ցանկանում եմ քեզ նման արտասանել, ,, Հայաստանի կենացը,,. միայն ավելացնեմ,ցանկանում եմ նրա զավակներին ոչինչ չխանգարի սիրել միմյանց; Աստված իմ, պահպանիր նրանց, տուր եռանդ ու ուժ գոյատևելու, դիմագրավելու և ,, կրկին հառնելու,,:
Բարեկամներ, այս զրույցով ես փորձեցի ետ տանել մոռացության ստվերը մեր մեծ երախտավորներից ևս մեկի հիշատակից:Ժամանակը հիշողության թշնամին է, եթե մենք նրան այդ իրավունքը տանք…։
