Մեր տարածաշրջանի եռման աստիճանը, պատկերավոր ասած, հասել է իր առավելագույն կետին, եւ դա զգացվում է ԱՄՆ նախագահ Բայդենի տարածաշրջանային այցելությունից ու Ռիադում անցկացված 6+3 խորհրդաժողովից հաշված օրեր անց արցախյան հիմնախնդրի համար մոգոնված ու դեռեւս չկայացած 3+3 ձեւաչափի մաս կազմող Ռուսաստանի, Թուրքիայի ու Իրանի նախագահների մասնակցությամբ Թեհրանում կազմակերպված եռակողմ հանդիպման համընկնումից: Եւ երբ այդ հանդիպումների խորապատկերի վրա նաեւ ընդգծված տեսնում ես Իրանի, ԱՄՆ-ի ու Ռուսաստանի անվտանգության խնդիրներին լծված պաշտոնյաների Հայաստան այցելությունները, սկսում ես սովորականից ավելի շատ կենտրոնանալ 44-օրյա պատերազմից հետո մեզ պարտադրվող խաղաղությանը հասնելու նպատակով վճարվելիք գնի վրա: Բայց առայժմ մեզ մնում է հետեւել Հայաստանի շուրջ տեղի ունեցող իրադարձություններին ու գնահատականները կառուցել մեր տրամադրության տակ եղած փաստերի հիման վրա:
ԱՄՆ նախագահի Իսրայել ու Սաուդյան Արաբիա կատարած այցելությունից ընդամենը մեկ շաբաթ անց Պուտինի ներկայությունը Թեհրանում միջազգային հանրության կողմից ընկալվեց որպես ուկրաինական պատերազմի հետեւանքով մերձավորարեւելյան տարածաշրջանում ձեւավորվող ուժային նոր կենտրոնների ու նրանց փոխհարաբերությունների մասին քայլ: Սակայն, ձեւավորվող նոր բեւեռների մասին դատողություններ անելու համար նաեւ անհրաժեշտ է հստակեցնել եռակողմ հանդիպմանը մասնակցած Արեւելքի ու Արեւմուտքի լարերի վրա խաղացող Թուրքիայի պրագմատիստ նախագահ Էրդողանին վերապահված դերակատարությունը, որի մասին մեր պատկերացումները կարող են ամբողջանալ միայն 2023 թվականի հունիսին Թուրքիայում նախատեսված նախագահական ընտրություններից հետո:
Առայժմ մեզ մնում է հետեւել եռակողմ հանդիպման օրակարգին, որն ըստ պաշտոնական տեղեկատվության՝ վերաբերում է Սիրիային. դրա շուրջ նույն ձեւաչափով անցկացված նախորդ եռակողմ հանդիպումների արդյունքով հնարավոր չի եղել Սիրիային վերադարձնել բաղձալի խաղաղութունը:
Բացի հայտարարված օրակարգից, եռակողմ հանդիպման ոչ առանցքային թեմաներն էին առեւտրատնտեսական ու բնապահպանական համագործակցությանը վերաբերող հարցերը: Իսկ Պուտին-Էրդողան երկկողմ հանդիպումների սեղանին դրված էին ուկրաինական պատերազմին, Ռուսաստանի զինված ուժերի՝ Սիրիայից դուրս բերմանն առնչվող եւ այլ կարգի հարցեր:
Բնականաբար, Պուտինին ամենաշատը հետաքրքրում է Ուկրաինայի պատերազմում, եթե չասենք դաշնակիցների, այլ գոնե համախոհների փնտրտուքի հարցը, որն ի զորու կլիներ թեթեւացնել Ռուսաստանի ուսերին ծանրացած բեռը, եւ գոնե կավելացներ իր մրցակիցների գլխացավանքը:
Էրդողանին նույնպես հետաքրքրող հարցեր կային. 82 տոկոս սղաճի հաղթահարման դիլեմայի առջեւ կանգնած Թուրքիային անհրաժեշտ է կառավարելի դարձնել Ռուսաստանի ու Իրանի հետ հարաբերությունները եւ վերջիններիս օգնությամբ նաեւ հասնել Սիրիայի ուղղությամբ իր աշխարհաքաղաքական նպատակներին, ինչն էապես կբարձրացներ սեփական հեղինակությունը գալիք նախագահական ընտրություններին:
Սակայն Էրդողանին չի բավարարել, անգամ հիասթափեցրել է Թուրքիայի աշխարհաքաղաքական նպատակներին միտված ոչ միայն Իրանի հոգեւոր առաջնորդ Ալի Խամենեիի ձեւակերպումները, այլ նաեւ հանդիպումների ավարտին ստորագրված փաստաթուղթը:
Խամենեին Սիրիայի հյուսիսային շրջանների ուղղությամբ Թուրքիայի հնարավոր հարձակումների ու Իրան-Հայաստան սահմանային կապը վերացնելու հարցերում Իրանի ու Թուրքիայի շահերին հակասող երկու թեմաների շուրջ իր հստակ առարկություններն է արտահայտել: Էրդողանի հետ հանդիպման ժամանակ «Միջանցքային տրամաբանության» մասին Խամենեին բառացիորեն ասել է.
«Եթե Իրանի ու Հայաստանի սահմանը փակելու մասին քաղաքականություն լինի, Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը կհակադրվի դրան, քանի որ այդ սահմանը հազարամյակների հաղորդակցական ուղի է»:
Իրան-Հայաստան սահմանային անցակետի անխախտելիության մասին Իրանի հոգեւոր առաջնորդ Ալի Խամենեի տեսակետը ներկայացվել է նաեւ ՌԴ նախագահ Պուտինի հետ հանդիպման ժամանակ, սակայն փոքր ինչ այլ ձեւակերպումով՝
«Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը երբեք չի հանդուրժելու այն քաղաքական որոշումներն ու ծրագրերը, որոնք կհանգեցնեն Իրան-Հայաստան սահմանի փակմանը»:
Այնուամենայնիվ, թեհրանյան հանդիպումների նախապես հայտարարված օրակարգի համաձայն, քննարկումների առանցքում Սիրիայի հարցն էր, որի մասին է վկայում երեք նախագահների ստորագրությամբ եռակողմ հանդիպման արդյունքներն ամփոփող համատեղ հայտարարության, առանց բացառության, բոլոր դրույթները:
Հայտարարությունը մասնավորապես պարտավորեցնում է փաստաթուղթը ստորագրած երեք կողմերին՝ կարեւորել Սիրիայի ճգնաժամի կարգավորման հարցում Աստանայի գործընթացի որոշումները, ընդգծել Սիրիայի Արաբական Հանրապետության տարածքային ամբողջականության պահպանման անհրաժեշտությունը, դատապարտել զանազան անվանումներով Սիրիայի տարբեր շրջաններում գոյություն ունեցող ահաբեկչական խմբավորումների գործողությունները, անընդունելի համարել ահաբեկչության դեմ պայքարի անվան տակ անօրինական ինքնավարություններ ձեւավորելու նախաձեռնությունները, մերժել Սիրիային պատկանող նավթային եկամուտների յուրացմանն ուղղված ձեռնարկումները, հետամուտ լինել միջազգային իրավունքին համապատասխան հումանիտար հարցերին, ինչպես նաեւ քայլեր ձեռնարկել խաղաղ բնակչության եւ ոչ ռազմական կառույցների անվտանգությունն ապահովելու ուղղությամբ:
Հայտարարության մեջ նաեւ կան դրույթներ Սիրիայի թեժ կետերում իրավիճակի կայունացման, գերիների վերադարձման եւ մի շարք այլ հումանիտար հարցերի առնչությամբ կողմերի ստանձնած պարտավորությունների մասին:
Սակայն շատ զարմանալի կթվար, եթե հայ-ադրբեջանա-թուրքական խնդիրների շուրջ թեհրանյան հանդիպումների ժամանակ ձեռք բերված պայմանավորվածությունները ձեւակերպված լինեին հրապարակման ենթակա որեւէ փաստաթղթի մեջ:
ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
Իրանում ՀՀ նախկին դեսպան
