Օր չի լինի, որ ՀՀ վարչա-կառավարական համակարգը, իր առանձին ներկայացուցիչների մեկնաբանությամբ չհայտարարի երկրի տնտեսության որեւէ ոլորտում ու ճյուղում շարքայինից մինչեւ աննախադեպ հաջողությունների ու ձեռքբերումների մասին: Մեր մարդիկ որոշակի առումներով դրական են արձագանքում այդօրինակ հայտարարություններին, նշում են, որ մեզանում ինչ-որ բան այսուհանդերձ արվում է, ակնկալում են, որ ուր որ է այն տեսանելի կդառնա նաեւ իրենց առօրյայում: Ավա՜ղ, հուսախաբություններն ավելին են քան սպասվում են, որոնք հիշեցնում են մեր պատմության այն շրջանը, երբ խոստացվում էր հասնել ու անցնելու մասին, իսկ իրական կյանքում ներկրվում էր ցորենից սկսած մինչեւ հագուստ ու խոհանոցային անհրաժեշտություններ: Մերօրյա Հայաստանում պարզվեց տիեզերք արձակված արբանյակ էլ ունեցանք, իսկ ընդամենը մի քանի մասերից բաղկացած մանկական հեծանիվ ու էլեկտրական լամպ արտադրելու կարողություն, թե՞ ցանկություն չունենք, որոնք, ինչքան էլ տարօրինակ համարվի, երկու-երեք տասնամյակ առաջ ունեինք, հազարներով ու միլիոններով արտահանում էինք:
Աշխատատեղերի էական ավելացման հայտարարությունների մասին հաղորդումների պարագայում, թե ինչքան կշարունակվի հայաստանյան տնտեսություն կոչվածի այս յուրօրինակ վիճակը, դժվար է փաստարկված որեւէ ձեւակերպում ներկայացնել: Փոխարենն ամենայն վստահությամբ կարելի է պնդել, որ 1 բնակչի հաշվով տարեկան 2-2.5 հազար կվտժամ էլեկտրաէներգիայի արտադրությամբ հնարավոր չէ տնտեսական ոլորտում ցանկալի առաջընթաց ապահովել: Մերօրյա Հայաստանի հանրապետությունում արտադրվող միջին 7 մլրդ կվատժամ էլեկտրաէներգիայով հազիվ 12 մլրդ դոլարի համախառն ներքին արդյունք է ստեղծվում, 1 կվտժամ հաշվարկով՝ 1,7-1,8 դոլարի արտադրանք: Կայացող եւ արդեն իսկ կայացած պետություններում նման ցուցանիշը լրջագույն անհագստացնող է դիտարկվում, քանզի էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը համեմատաբար թանկ գործընթաց է, սկսած հեկտարներ ընդգրկող կայանների կառուցումից մինչեւ միջուկային վառելիքի, գազի ու մազութի ձեռքբերումը, աշխատակազմերի կազմավորումը: Ահա ինչու է անհրաժեշտ վերականգնվող էլեկտրաէներգետիկան առաջնահերթ դիտարկելը, երբ մեզանում խոսվում է նոր միջուկային կայան ունենալու խնդրից:
Այսուհանդերձ, վերադառնանք տնտեսական առումով առաջնահերթությանը` կվտժամի արդյունավետ ու անգամ գերարդյունավետ օգտագործմանը: Մեր 1 կվտժամ-1,7 դոլար ցուցանիշի կողքին, օրինակ, մեր երբեմնի բախտակից Էստոնիայում 2018 թվականին արտադրանքը 3 դոլար էր, Իսրայելում` 6 դոլար, մեզանում հաճախ հիշատակվող Սինգապուրում՝ 7 դոլար: Թե ի՞նչ միջոցներով են գրեթե պատահականորեն ընտրված այս երկրներում նման արդյունքների հասել, թերեւս պետք է պարզի մասնագիտական միտքը` հանձին տնտեսագետների ջոկատի թե բանակի, իր գիտությունների թեկնածու ու դոկտոր ներկայացուցիչների, ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության պաշտոնյա մասնագետների, կառավարության տնտեսական հատվածի կառավարիչ-մենեջերների: Այստեղ, մինչ այսօր, անգամ զերոյից գործունեություն ծավալելու արդեն 5-րդ տարում տարօրինակից առավել լռություն է, կարծես արդյունավետություն ասվածը միայն դասագրքային ու ատենախոսական հասկացություն է, Նոր Հայաստան կոչվածն էլ ընդամենը… ասենք, հեռուստաընկերություններից մեկի անվանում: Անշուշտ, չէր խանգարի արդյունավետության հանրապետական միջոցառումների անցկացումը, որոնք առայժմ փոխարինվում են խորովածի ու տոլմայի, գարեջրի ու գինու տոնախմբությունների կազմակերպմամբ: Թերեւս նման առիթի առնչությամբ է ասվել հանրահայտ` կուշտը սովածին մանր է փրթում խոսքը թե միտքը, որը խնդիրներն անտեսելու ցցուն դրսեւորում է:
Էլեկտրական էներգիայի շնորհիվ ամեն ինչ շարժող ու դրա արդյունքում տարեկան 7 մլրդ կվտժամ էլեկտրաարտադրությունն արդյոք այն ցուցանի՞շն է, որը հարկ է որ հանգստության պաշար հանդիսանա ՀՀ տնտեսության համար: Իշխանությունն ու մասնագիտական որոշ շրջանակներ հաճախ են կիսաշշուկով խոսում, որ ՀՀ էլեկտրաէներգետիկ համակարգն ունի մինչեւ 1 մլրդ կվտժամ էլհոսանքի արտահանման կարողություն, այդ ընթացքում չհիշելով տարվա որոշակի շրջաններ հարեւաններից ներկրումների մասին: Վրաստանում օրինակ 1 բնակչի հաշվով տարեկան էլարտադրությունը 3000 կվտժամ է, Իրանում` 3400 կվտժամ, Թուրքիայում` 3500 կվտժամ: Բոլոր երեքում էլ այս՝ առայժմ համեստ արդյունքները ձեռք են բերվել հիմնականում հիդրոկայանների կառուցման շնորհիվ, երբ մեր նմանօրինակ ծրագրերը գրեթե դադարեցվել են. ոչ մի ձայն-ծպտուն Մեղրիհէկ-1-ի, Շնողհէկի, Լոռիբերդհէկի շինարարությունների վերաբերյալ, նույնը` փոքր հէկ-երի առումով: Իսկ ահա տարբեր վիճակագրական հաղորդումներից տեղեկանում ենք, որ ասենք Բելգիայում 1 բնակչի հաշվով տարեկան էլեկտրաարտադրությունը 7000 կվտժամ է, Ֆինլանդիայում` 12.000 կվտժամ, Նորվեգիայում` 22.000 կվտժամ…
Թվերն ու ցուցանիշները մտորելուց զատ նաեւ գործել են պարտադրում. կուրվագծվի՞ այն մեզանում, կապրենք-կտեսնենք: Իսկ թե ինչի կհանգեցնի տնտեսագետների սերուցքից կազմված նորաստեղծ ՀՀ տնտեսական քաղաքականության խորհրդի գործունեությունը, կտեսնենք առաջիկայում:
Ապրենք հույսով:
ԳԵՂԱՄ ՔՅՈՒՐՈՒՄՅԱՆ
07.06.2022թ.
