Պատմութեան համար կը հրատարակենք Հայկ Բիւրատի սոյն գրութիւնը. Երանի ակնարկութիւն եղած ըլլար «Ատանայի երգի» երաժշտութեան հեղինակի մասին: Մեծ խմբավար ու երաժիշտ Թաթուլ Ալթունեան, որ ատանացի էր, դեր ունեցած է այս երգի տարածման մէջ: Սակայն ի՞նչ էր իր դերը այս երգի մշակման մէջ:
Խմբ.
1909 թուականին Ատանայի կոտորածից յետոյ Սմբատ Բիւրատը անմիջապէս գրում է իր «Ատանայի երգը» եւ առաջին անգամ այն հրատարակում է իր ամսագրերից մէկում, եթէ չեմ սխալւում` «Գաղափարի» մէջ:
1911 թուականին բանաստեղծութիւնը լոյս է տեսնում Հմայեակ Արամեանցի «Հայուն երգարանը» գրքի մէջ (էջ 287):
1912 թուականին նորից տպւում է Յակոբ Թերզեանի «Կիլիկիոյ Աղէտը» գրքի մէջ (էջ 851):
Ցաւալիօրէն, 1940 ական թուականներից (երբ Բիւրատները այլեւս չունէին տպարան), «Ատանայի ողբը» տպուել է, ոչ մի անգամ չի նշուել գրողի անունը Սփիւռքում, իսկ Հայաստանում Սմբատ Բիւրատը արգելուած հեղինակ էր:
Հայաստանում երգիչները սկսեցին երգել այս երգը աւելի ուշ 1970-ական թուականներին: Սակայն այս երգը միշտ երգուել է սփիւռքում: Չնայած լինելով շատ տխուր երգ, այն միշտ երգուել է հաւաքոյթներում եւ նոյնիսկ հարսանիքներում:
Ես առաջին անգամ լսել եմ երեք տարեկան հասակում՝ իմ հօրաքոյր Արաքսիի կատարմամբ, 1963 թուականին: Երբ արդէն տասը տարեկան էի, պապս` Վաղինակը, ինձ համար արտասանեց այս բանաստեղծութիւնը մի քանի անգամ, շատ յուզուելով իր հօր` Սմբատ Բիւրատի` անտեսուած մարդու համար: Նա ինձ ցոյց տուեց Հ.Մ.Պօղոսեանի «Զեյթունի պատմութիւնը» գիրքը, որի 371 էջում ես առաջին անգամ տեսայ բանաստեղծութեան երկու տունը միայն:
Շատ փնտռելուց յետոյ, Ամերիկայում առաջին անգամ ամբողջ բանաստեղծութիւնը գտայ 1998 թուականին եւ այն կազմեց իմ յօդուածի մասը, որը ես 1999-2000 թուականներին տպագրեցի մի քանի ամսագրերում` յայտնելով համայքին «Բիւրատ Մշակութային Կազմակերպութեան» ստեղծման մասին:
5 տարուան մէջ մենք ունէինք ԲՄԿ-ը, աշխատեցրեցինք` որպէս «Բարեգործական ընկերութիւն», բայց քանի որ չստացանք հանրութեան կողմից ոչ մի օգնութիւն, կազմակերպութիւնը կորցրեց «Բարեգործական» պետական հովանաւորութիւնը: Բայց մենք օգտագործեցինք այդ տարիները հրատարակելով չորս գիրք Հայաստանում, դնելով հիմնաքարը Սմբատ Բիւրատի յիշատակի վերականգնմանը:
2022-ի Մարտին Սմբատ Բիւրատի «Բանաստեղծութիւններ եւ պոէմներ» գրքի մէջ առաջին անգամ «Ատանայի երգը» տպուեց նրա միւս բանաստեղծութիւնների հետ: Նոյնիսկ սիրելի Սիպիլը յատկացրել է URL եւ բջջային հեռախօսով բացելուց յետոյ, այն տանում է «Ատանայի ողբին», որտեղ այն հնչում է Սիպիլի անուշ կատարմամբ:
Ապրիլի 27, 2022 թուին շատ ճաշակով «Երաժշտական պատմութիւններ»ի ժամանակ «Ատանայի ողբը» ցոյց տրուեց ինձ առաջին անգամ:
Շնորհակալութիւն Յասմիկ Հախվերտեանին, գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին, բոլոր մասնակից երգչուհիներին` Ագապի Ղազարեանին, Ֆլորա Մարտիրոսեանին, Զարուհի Բաբայեանին, Նունէ Եսայեանին, պոլսահայ Սիպիլին եւ միւս կազմակերպիչներին՝ ամենագեղեցիկ հաղորդման համար:
ՀԱՅԿ ԲԻՒՐԱՏ
Լոս Անճելըս
«Պայքար»
