Ալան Ուայթհորն. Հայերը ցեղասպանական հետազոտությունների եւս մեկ կենտրոն կորցնելու վտանգի առաջ

Կանադաբնակ Ալան Ուայթհորնը Հայոց եղեռնից փրկված հայ որբուհու թոռն է, մցանակակիր բանաստեղծ եւ Կանադայի թագավորական ռազմական քոլեջի (Քենսինգթըն, Օնտարիո) քաղաքագիտության պաշտոնաթող վաստակավոր պրոֆեսոր: Հեղինակ է մի շարք գրքերի, որոնց թվում են «Նախնիների ձայները: Ինքնություն, ազգային արմատներ եւ վերհիշելով եղեռնը» (2007), «Արդար բանաստեղծություններ, անդրադարձ Հայոց եղեռնին» (2009) եւ «Վերադարձ դեպի Հայաստան» (2012) ժողովածուները: Վերջինը 2012-ին նաեւ Երեւանում է հրատարակվել (երկլեզու` անգլերեն եւ հայերեն) «Լուսակն» հրատարակչատան կողմից եւ Արամ Արսենյանի վարպետ թարգմանությամբ: Ուայթհորնը մի քանի անգամ այցելել է Հայաստան. առաջինը` 2005-ին:

Մինչ զանգվածաիյն վայրագությունները սանձարձակորեն տարածվում են աշխարհով մեկ, միջազգային հանրությունը կանգնած է ցեղասպանական հետազոտությունների մեկ այլ հիմնահարթակ կորցնելու վտանգի առաջ: Կոնկորդիա համալսարանի Ցեղասպանության եւ մարդու իրավունքների ուսումնասիրությունների Մոնրեալի ինստիտուտի (MIGS) հանկարծակի փակումից մեկ տարի էլ չանցած, Զորյան ինստիտուտի մասնաճյուղերից` Ցեղասպանության եւ մարդու իրավունքների ուսումնասիրության միջազգային ինստիտուտը (IIGHRS), որը Կանադայում գործող այդ բնագավառին նվիրված կրթական հազվագյուտ կենտրոններից մեկն է, այժմ դիմակայում է գոյատեւման ճգնաժամ` ֆինանսական պատճառներով:

MIGS-ի փակումը ցնցեց բոլորիս: Չորս տասնամյակներ շարունակ այդ ինստիտուտը մարդասիրական քաղաքականությամբ ցեղասպանությունների կանխարգելմանը նվիրված որակյալ մասնագետներ էր պատրաստել եւ հանկարծակի փակումը բյուջետային եւ ակադեմիական մասնատվածության պատճառներով` մեծ վակուում առաջացրեց Կանադայի կրթական համակարգում: Եթե խոշոր մի հաստատություն մեկ օրից մյուսը կարող էր գոյություն չունենալ, ապա համեմատաբար փոքր եւ անկախ հիմնարկների համար այդ վտանգը ավելի մեծ է:

Ժամանակակից ուսումնասիրությունների եւ վավերագրության Զորյան ինստիտուտը, ըստ համացանցային տվյալների, հիմնվել է 1982-ին Քեմբրիջում (Մասաչուսեթս, ԱՄՆ): Հիմնադիրներն էին Կարպիս Քորդյանը, Ժիրայր Լիպարիտյանը եւ Գրեգ (Գուրգեն) Սարգսյանը: Հետագայում նրանց միացան Թաթուլ Սոնենց-Փափազյանն ու Լեւոն Սարգսյանը:

Այժմ հիմնականում Տորոնտոյում (Կանադա) գործող Զորյան ինստիտուտը գոյատեւման ճգնաժամի առաջ է կանգնած: Տորոնտոյի համալսարանի հետ համագործակցելով այդ կենտրոնը իր ակադեմիական բարձրորակ ծրագրերով աշխարհի 73 երկրներից գիտնականների սերունդներ է պատրաստել: Նրանցից բացի Կանադայի թագավորական ռազմական իմ հարազատ քոլեջի բազմաթիվ շրջանավարտներ մեծապես օգտվել են` մասնակցելով այդ կառույցի միջազգային դասընթացներին:

Քիչ են նման հաստատությունները, որոնք նպատակասլաց կերպով կոթողային աշխատանք են կատարում Հայոց ցեղասպանության իրազեկման, հանրայնացման եւ ժխտման կամ նենգափոխման դեմ պայքարելու արդյունավետ լծակներ հայթայթելու ուղղությամբ: Բայց այժմ Զորյան ինստիտուտը ֆինանսական լուրջ վտանգի առաջ է կանգնած: Բարերարները ընկճվում են մարդասիրական բազմաթիվ ճգնաժամերին լուծում տալու անվերջ բեռի տակ, կառավարությունները խիստ զբաղված են, եւ հիմնադրամները վերանայել են իրենց առաջնահերթությունները: Երկարաժամկետ կրթական-դաստիարակչական նախաձեռնությունները, չնայած խիստ կարեւոր են, այժմ ցուցակի վերջում են հայտնվել, իրենցից առաջ թողնելով հրատապ մարդասիրական օգնությունների ծրագրերը: Աշխարհը շարունակում է ականատես լինել կործանարար պատերազմների Ուկրաինայում, Սուդանում, Գազայում, Արցախում (Լեռնային Ղարաբաղում) եւ այլուր: Բռնատիրական, ավտորիտար պոպուլիզմը քայքայում է ժողովրդավարական սկզբունքների պահապաններին: Խոսքի ազատությունը գնալով առավել ճնշումների է ենթարկվում եւ շատ վայրերում պատմական ուսումասիրությունները քաղաքականացվում են կամ ճնշվում անմիջապես:

Զորյան ինստիտուտը եղել է սեյսմիկ վերլուծության կենտրոն, որը հայտնաբերել եւ մանրազնին հետաքննություն է իրականացրել պատմական արյունալի իրադարձությունների հետքերով: Առանց նման հաստատությունների, բռնության, անմարդկային վերաբերմունքի եւ ավտորիտար ռեժիմների մեր իրազեկությունը թերի կլիներ եւ նրանց դեմ պայքարը` անարդյունավետ:
Ամենասարսափելին այն է, որ Զորյանի նման գործունյա կառույցների փակումով, նրանցում պահպանվող անգնահատելի արխիվները ցիրուցան են լինում, տեղեկատվական պարբերականները դադարում են լույս ընծայվելուց եւ կայացած ամբողջ մի կրթա-դաստիարակչական համակարգ կազմաքանդվում է:

Աշխարհը կորցնում է բարձրորակ, գիտական, ակադեմիական կարողություններ ունեցող անկախ մի հաստատության ձայնը: Պատմական խեղաթյուրումները մնում են անպատասխան եւ անպատժելի: Երիտասարդ հետազոտողները այլ բնագավառներ են փոխադրվում եւ ցեղասպանության կանխարգելման համար միջազգային հանրության գործադրած ջանքերը զգալիորեն նվազում են: MIGS-ի փակումը պետք է ահազանգ հնչեցներ եւ ուժերը միավորելու կոչ հանդիսանար, բայց տեսանք, թե ինչպես հարգարժան մի կառույց արագորեն անհետանալուց հետո, սպառնալիքը հասավ մեկ այլ կառույցի:

Սփյուռքահայերը եւ ցեղասպանությունների կանխարգելման հարցերով մտահոգ այլ ազգությունների ներկայացուցիչները չպետք է թույլ տան, որ երեւույթը կրկնվի: Նման անկախ հաստատությունների պահպանումը ռազմավարական նշանակություն ունի եւ ներդրումը դրանցում` պատմական ճշմարտությունը խթանելուն է ծառայում:

Անգլ. բնագրից թարգմանեց` ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ

(The Armenian Mirror-Spectator)