Իմաստաբանական բառարան

Խումհարից մինչեւ «չուժոյ պախմել»

Չնայած հայերս հազվադեպ ենք ԽՈՒՄԱՐՈՒԹՅԱՆ՝ գինարբուքի զգացում ունենում (հենց դրա համար էլ խորհրդային տարիներին Հայաստանում սթափարաններ չկային), բայց նման զգացողության բացակայությունը չի կարող մեզ զերծ պահել այդ բառիմաստին անդրադառնալու գայթակղությունից:

ԽՈՐՄԱՐ-ը  սեմական ծագումով (պարսկերենի միջնորդությամբ) եւ արաբերենից փոխառյալ բառ է, որն առաջացել է xamr  «գինի» բառարմատից:

Հայերենում կա նաեւ նույնիմաստ (նաեւ զարթխում նշանակությամբ) ԽՈՒՄՀԱՐ բառը, որի բաղադրիչներն են բնիկ հնդեվրոպական ծագումով ԽՈՒՄ (խմել) եւ ՀԱՐ (հարել) արմատները: Այլ կերպ ասած՝ նշված երկու բառերը թեեւ իմաստով ու ձեւով նման են, բայց ծագումով՝ տարբեր: Այսպիսով, ԽՈՒՄՀԱՐԸ ծագումնաբանորեն ոչ մի կապ չունի ԽՈՒՄԱՐ բառի հետ: Կարելի է ենթադրել, որ խումhարն առաջացել է ժողովրդական ստուգաբանության շնորհիվ:
Ի դեպ, «խումhար» բառն օգտագործել է հայ անվանի գրող Հրանտ Մաթեւոսյանը՝ իր նույնանուն վիպակը վերնագրելու համար: «ԽՈՒՄՀԱՐ ՕՐԵՐ» վերնագրով է ներկայացված նաեւ Սիփան Շիրազի գողտրիկ բանաստեղծությունը:

Փաստորեն ժողովրդական ստուգաբանության շնորհիվ ստեղծված ԽՈՒՄՀԱՐ բառի պակասը հայերենում զգացվում էր, հակառակ դեպքում ես ինչպե՞ս պետք է պարսկերենից կարողանայի թարգմանել 13-րդ դարի իրանցի միստիկ բանաստեղծ Մոլանայի հետեւյալ երկտողը.

Գինեխումից կա՛մ խումար ես, կա՛մ էլ՝ խումհար,

Խրախճանքն ու թախիծն էլ է մարդու համար:  

Խոսելով ԽՈՒՄՀԱՐ-ի մասին, հիշեցի ժամանակին հայերենում լայնորեն տարածված «ՉՈՒԺՈՅ ՊԱԽՄԵԼ» արտահայտությունը, որը եթե փորձենք ռուսերեն «փցՋՏպ տՏւՎպսՖպ»-ից թարգմանել հայերեն, կստացվի «ՕՏԱՐԻ ԽՈՒՄՀԱՐ»: Բայց այդ արտահայտության ու գինարբուքի միջեւ ոչ մի օրգանական կապ գոյություն չունի: Այն ուղղակի հասկացնել է տալիս, որ մի քիչ «քթածակություն» պետք է ունենալ, որ ուրիշի պատճառով  չհայտնվել ամեն տեսակ` մեզ չվերաբերող ու անցանկալի իրադարձությունների մեջ:

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ