ՍԻՐԻԱՅՈՒՄ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՉԱՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԻՐԱՐԱՆՑՈՒՄ ԵՎ ՈՂԲԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ ԵՆ ՍՏԵՂԾՈՒՄ

Ինքնիշխան երկրի տարածքից մի հատված գրավելու, տեղի քուրդ բնակչությանը կոտորելու եւ ժողովրդագրական փոփոխություններ կատարելու Էրդողանի հանդուգն ու միաժամանակ լկտի ծրագիրը հնարավոր եղավ իրականացնել, երբ ԱՄՆ-ի փոփոխամիտ նախագահ Դոնալդ Թրամփը, հակադրվելով Պենտագոնի վերլուծաբանների եւ իր անմիջական խորհրդականների հորդորներին, հրամայեց ամերիկյան զորքերը ետ քաշել այդ տարածքից: Թուրքիան նման քայլ կատարելու համարձակությունը չէր ունենա, եթե այդ գործողության համար համապատասխան քաղաքական պայմանները գոյություն չունենային:

Թուրքիան 1974-ին ներխուժեց եւ բռնազավթեց Կիպրոս կղզու հյուսիսային տարածքի 38 տոկոսը եւ մինչ օրս ոչ մի ուժ աշխարհում չի կարողանում դուրս մղել այնտեղից Թուրքիայի օկուպացիոն բանակին: Ոչ էլ վերացնել այդ տարածքում ստեղծված շինծու պետությունը:

Անկարան իր զորքերը նաեւ տեղակայել է, մի շարք պատճառներով, Իրաքի տարածքում, եւ միջազգային հանրությունը լուռ է մնում այդ հարցում: Թուրքիան ներկայիս հինգ երկրներում ունի ռազմական բազաներ, որոնք թույլ են տալիս նրան գործելու որպես գերհզոր պետություն:

Այս բոլոր քաղաքական եւ ռազմական մարտավարությունները Թուրքիան կարողացել էր մշակել օգտվելով տարածաշրջանում տիրող քաղաքական ճամբարների միջեւ գոյություն ունեցող տարաձայնություններից:

Արեւմուտքը սուննի եւ շիա աղանդների միջեւ արհեստական տարբերության հարցն առաջ քաշեց, որպեսզի շեղի իսլամական աշխարհի ուշադրությունը իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտությունից, որն արաբական աշխարհի գլխավոր մտահոգությունն էր: Սաուդյան Արաբիայի թագավորությունը ընկավ այդ ծուղակի մեջ եւ ամբողջ տարածաշրջանը տակնուվրա եղավ:

Անկարան ՆԱՏՕ-ի դրոշի եւ թույլտվության ներքո գործելով ստանձնեց սուննիների առաջնորդը լինելու պարտականությունը: Բայց իրականում իր նեղ, անձնական շահերի համար սկսեց գործողություններ ծավալել: Մարտահրավեր նետեց ԱՄՆ-ինՙ Իրանի դեմ սանձազերծած պատժամիջոցների հարցում, դեմ գնաց տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի միակ դաշնակիցՙ Իսրայելի շահերին, պաշտպանեով պաղեստինցիներին, իր օժանդակությունը առաջարկեց Մոհամմեդ Մորսիինՙ Եգիպտոսի իսլամական կառավարությանը, մինչ Մ. Նահանգները պայքարում էր ԻՊ-ի դեմ (որին անվանում են նաեւ իզիս, իզիլ կամ դայեշ): Իսկ ամենագլխավորըՙ սերտ հարաբերություններ հաստատեց Մոսկվայի հետ, այն դեպքում, երբ Ամերիկան փորձում էր սահմանափակել գերհզոր դառնալու Ռուսաստանի ջանքերը: Այս խոտոր գործողությունները հնարավոր դարձան ՆԱՏՕ-ի անձեռնմխելի դրոշի ներքո: Էրդողանը անհարգալից վերաբերվեց Վաշինգտոնի նկատմամբ այն բանից հետո, երբ հասկացավ, որ նախագահ Թրամփի վերամբարձ սպառնալիքները ուղղված Հյուսիսային Կորեային եւ Իրանին պարզապես դատարկաբանություններ են: Նա է՛լ ավելի առաջ գնաց եւ ավարտին հասցրեց Ռուսաստանից S-400 հրթիռների ձեռքբերումը: Այսպիսով Անկարան անպատժելիության արժանացավ քաղաքական լավ հաշվարկված քայլերի միջոցով, եւ այսօր աշխարհում ոչ մի ուժ մտադիր չէ, կամ չի կամենում փակել Սիրիայից մի կտոր պոկելու նրա ճանապարհը, որը համամարդկային աղետ է սփռում շուրջբոլորը: Նախագահ Էրդողանը հանդիմանեց Եվրոմիությանը, երբ վերջինս դատապարտեց Թուրքիայի գործողությունները Սիրիայումՙ որակելով դրանք «զավթողական ներխուժում»: Նա սպառնաց բացել սահմանադռները եւ Եվրոպան ողողել սիրիացի փախստականների նոր հեղեղով:

Թուրքիան գլխավոր դերակատարներից մեկն է սիրիական ճգնաժամի առաջացման, որի հետեւանքում միլիոնավոր մարդիկ փախստական դարձան: Բայց փոխանակ հանցագործության համար նրան պատժելու, Եվրոպան առատաձեռն դրամաշնորհներով վարձահատույց եղավ նրան, սիրիացի տարհանված փախստականները Թուրքիայում պահելու համար: Ամերիկան ներքաշվեց այդ ճգնաժամումՙ խորտակելու համար «իսլամական պետությունը», որի վերազարթմանը նպաստել էր Թուրքիան: Մի քանի դաշնակիցներ որոնելուց հետո, Վաշինգտոնն, ի վերջո, ապավինեց քրդական YPG ուժերին, որպես ամենահուսալին, քանի որ նրանց շահերը համընկնում էին ամերիկյան շահերին: Քրդական զորամիավորումները հինգ հազար զոհ տալով կարողացան հաջողությամբ պարտության մատնել իսլամական ծայրահեղականներին: Ներկայիս նրանց բանտերում են գտնվում 12 հազար ISIS-ի ահաբեկիչներ, եւ Ամերիկան հույս ունի, որ նրանք այնտեղ կմնան քրդական եւ ընդդիմադիր թուրքական զորքերի հսկողության ներքո, մինչ շուրջբոլորը իրարանցում է եւ քրդերի կյանքն էլ մազից է կախված:

Նախագահ Թրամփը երկար ժամանակ նյարդայնացնում էր Անկարայինՙ գովաբանելով սիրիացի քրդերին որպես վստահելի դաշնակիցներ, այն դեպքում, երբ Թուրքիան սպառնում էր ոչնչացնել նրանց: Քրդերը վստահության էին արժանացել ամերիկյան քաղաքական կառույցների կողմից ԻՊ-ի դեմ իրենց ցուցաբերած քաջագործությունների համար: Այսօր այդ կառույցները Ամերիկայում խառնաշփոթության են մատնվելՙ փորձելով մի մարտավարություն մշակել, որ վերջ կդնի ստեղծված քաոսին, որն առաջացավ Թրամփի ամերիկյան զորքերը ետ քաշելու միակողմանի որոշման հետեւանքով: Աշխարհը դատապարտում է Թրամփին: Եվրոպացի առաջնորդները վրդովված են, իսկ Թրամփի կարգավիճակը դարձել է երերուն:

Ոչ միայն Մերձավոր Արեւելքում են տեղի ունենում ուժերի վերդասավորումներ, այլեւ Միացյալ Նահանգներում: Դրա վառ ապացույցն է սերտ համագործակցությունը Ներկայացուցիչների պալատի խոսնակ Նենսի Փելոսիի եւ Թրամփի կողմնակիցներից «խորամանկ բազե» հորջորջված սենատոր Լինդսի Գրահամի միջեւ: Այո, երկու պալատներն ու կուսակցությունները միանում են հակադարձելու քրդերին վտանգի ենթարկելու Թրամփի որոշումը: Կարելի է միայն պատկերացնել, թե ինչպես է այս կոալիցիան ազդելու Թրամփի վերընտրվելու հեռանկարների վրա, որոնք արդեն իսկ մութ ամպերով են ծածկված ուկրաինական սկանդալի հետեւանքով:

Նախագահ Էրդողանը իր նախաձեռնությանը չէր դիմի առանց Կրեմլի եւ Վաշինգտոնի հետ խոհրդակցելու: Էրդողանն ինքն էլ խոստովանեց, որ Թուրքիան ոչ մի ռազմական գործողություն չի իրականացրել առանց նախագահ Պուտինին տեղյակ պահելու:

Ցարդ, հինգ եվրոպական երկրներ դիմել են ՄԱԿ-ին, որ միջոցներ ձեռք առնի: Իսկ Գերմանիան, Ֆրանսիան եւ Ֆինլանդիան դադարեցրել են զենքի մատակարարումը Թուրքիային: Բայց Մոսկվայի քննադատությունը ամենամեղմն էր: Պուտինը կոչ է արել բոլոր օտար զորքերին դուրս գալ սիրիական տարածքներից, իսկ արտգործնախարար Լավրովը առաջարկել է ճգնաժամը կարգավորել Ադանայի պայմանագրի սկզբունքներով: Այդ պայմանագիրը ստորագրվել էր նախքան ճգնաժամը Դամասկոսի եւ Անկարայի միջեւ: Մոսկվան նաեւ գոհ է, որ ամերիկյան զորքերը դուրս են գալիս սիրիական տարածքներից, եւ քրդական զորամիավորումները հուսահատությունից դրդված վերամիանում են ռուս-սիրիական զորքերին, որպեսզի դիմադրեն թուրքերին:

Արաբական լիգան միաձայն դատապարտել է Թուրքիայի ագրեսիան եւ պատրաստ է ետ կանչել Դամասկոսին, որին վռնդել էին լիգայից: Սաուդյան Արաբիան, որն ԱՄՆ-ի դրդմամբ անփառունակ պատերազմ էր մղել Եմենի դեմ, վախենալով Թրամփի անկանխատեսելի որոշումներից, փորձում է լեզու գտնել Իրանի հետ, որ ենթադրյալ պաշտպանն է Եմենում Հութի ապստամբների: Ամբողջ քաղաքական աշխարհն է շփոթված Թրամփի գործողություններից, իսկ Թրամփն ինքը ամենից շատ է շփոթված: Իր իրարամերժ քաղաքականության որոշ դրվագներ հայտնվել են թվիթերում, որտեղ նա սպառնում է ոչնչացնել Թուրքիայի տնտեսությունը, եթե վերջինս «չափն անցնի»:

Սակայն, նա դեռ պետք է կարողանա պատկերացնել, թե որն է սահմանագիծը, որից այն կողմ չի կարող անցնել Թուրքիան: Նա նույնիսկ քրդերին է մեղադրել, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի օրերին զորագնդեր չեն ուղարկել Նորմանդի: Պատմաբանները հիշեցրել են նրան, որ քրդերն այդ ժամանակ պետություն չունեին, որ նման աջակցություն ցուցաբերեին: Դրանից հետո նա թվիթերում երեք տարբերակ է գրառել. «Կա՛մ հազարավոր զորքեր ուղարկել եւ ռազմական հաղթանակ տանել, կա՛մ ֆինանսական ուժեղ հարված հասցնել Թուրքիային, եւ կամ միջնորդել, որ քրդերն ու թուրքերը հաշտվեն միմյանց հետ»: Թրամփը դեռ չի որոշել, թե ո՞ր տարբերակն է ընտրելու, մինչ քրդերն արդեն կողմերի միջեւ ընտրություն կատարելով միացել են սիրիական կառավարական զորքերինՙ որպեսզի պաշտպանեն Ղամիշլին թուրքերից:

Հարեւան երկրների տարածքները անպատիժ գրավելու Թուրքիայի անհագ ախորժակը վախ է առաջացնում տարածաշրջանի պետություններում: Զարմանալի չէ, որ ներկայիս Ամերիկան զբաղված է Հայաստանի սահմաններում անվտանգությունն ապահովելու գործով:

Հայաստանի կառավարությունն ու ժողովուրդը մտահոգված են Թուրքիայի գործողություններով եւ ուժգին դատապարտել են ներխուժումը: Սիրիահայերի կյանքը վտանգված է:

Ներկա կացությունը հիշեցնում է մեզ պատմության այն դրվագը, երբ Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ մեզ խնդրեցին միանալ դաշնակիցների կամավորական գումարտակներին, ինչը մենք կատարեցինք:

Հայերը քաջաբար կռվեցին եւ օսմանա-գերմանական զորքերին պարտության մատնելով Արարայի ճակատամարտում 1918-ի սպետեմբերի 19-ին, հաղթականորեն շարժվեցին դեպի Կիլիկիա, որտեղ նրանց խոստացել էին հաստատել ինքնավար հանրապետություն Ֆրանսիայի վարչական վերահսկողության ներքո:

Ֆրանսիական զինվորական հրամանատարությունը, սակայն, հեռացավ Կիլիկիայից, հայերին անպաշտպան թողնելով քեմալական զորքերի առաջխաղացման դեմ: Պատմությունը կրկնվում է: Բարեբախտաբար, միջազգային համայնքը չի մոռացել հայերին բաժին ընկած ողբերգական փորձառությունը: CBN-ի Մերձավոր Արեւելքի գրասենյակի պատասխանատու Քրիս Միտչելը հաղորդում է, որ Հյուսիսային Սիրիա թուրքական ներխուժումը իրականում ահաբեկիչների դեմ պայքարելուն մտածված փորձ չէ: Թուրքիայի օրակարգում իսլամական ջիհադի ավելի ուժեղ պատճառ գոյություն ունի: «Նրանք, ովքեր կարողացան փրկվել հարյուր տարի առաջ իրագործված Հայոց ցեղասպանությունից, հաստատվեցին Թուրքիայի այս հատվածում, եւ հիմա Էրդողանը փորձելով վերականգնել Օսմանյան կայսրության փառքը, թիրախակալել է նրանց հետնորդներին», տեղեկացնում է նա:

Ներկայիս պատերազմը մոլեգնում է հարավարեւելյան Սիրիայում: Թուրքիայի համոզմամբ քրդական YPG կազմակերպությունը Սիրիայում շարունակում է PKK-ի գործունեությունը: PKK-նՙ քրդական աշխատավորական կուսակցությունը, 25 միլիոն քրդերի անունից Թուրքիայի ներսում ազատագրական պատերազմ է մղում: 1985-ից ի վեր Թուրքիան 3000 քրդական գյուղեր է հողին հավասարեցրել եւ 20.000 քրդերի է սպանել: Էրդողանը հայտարարում է, որ մտադիր է «Խաղաղության միջանցք» ստեղծել, բայց այդ ծրագիրը սոսկ պատրանք է: Անվտանգության գոտի կառուցելու փոխարեն, Թուրքիան իր անապահովության գոտին է մեծացնում Սիրիայի տարածքում:

Թարգմ. ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ, (The Arm. Mirror-Spectator)