ԱՐՄԵՆ ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ, պգթ, էներգետիկ աշխարհաքաղաքականության եւ միջազգային անվտագության մասնագետ
Նավթի միջազգային շուկայում սկսված գնային ճգնաժամը մեկ անգամ եւս ապացուցեց, թե ինչ կարեւոր է Պարսից ծոցի պետությունների դերը նավթի գնագոյացման գործընթացում: Գիտական գրականության մեջ սա կոչվում է աշխարհաքաղաքական գործոն, երբ Մեծ Մերձավոր Արեւելքում տեղի ունեցող քաղաքական ու տնտեսական ճգնաժամերը ուղղակիորեն ազդում են նավթի համաշխարհային շուկաների վրա` անկայունություն սերմանելով:
Պարսից ծոցը այս գործընթացում առանցքային դեր ունի, քանի որ այստեղ է կենտրոնացված համաշխարհային նավթի պաշարների մոտ 45 տոկոսը եւ գազի պաշարների 50 տոկոսը: Հետեւաբար ռազմաքաղաքական սրացումները այս տարածաշրջանում այսպես թե այնպես ազդում են նավթի համաշխարհային շուկայի վրա` բարձրացնելով նավթի գները եւ անկայունություն մտցնելով այնտեղ:
Վերջին տարիներին էներգետիկ աշխարհաքաղաքական համակարգում տեղի ունեցած փոփոխությունները էականորեն նվազեցրել էին նավթի դերը էներգետիկ շուկայում, դա ազդել էր նաեւ Պարսից ծոցի աշխարհաքաղաքական կշռի վրա նավթի միջազգային շուկաներում: Նման գործընթացին նպաստել էր վերականգնողական, միջուկային էներգետիկայի դերի աճը, սակայն հատկապես մեծ էր գազի շուկայի ընդլայնումը եւ ՋԷԿ-երի անցումը գազով աշխատանքի:
Բացի սրանցից, ԱՄՆ-ում մեծ թափով աճում էր թերթաքարային նավթի շահագործումը, ինչը հանգեցրեց նրան, որ աշխարհի թիվ մեկ նավթ սպառող պետությունը սկսեց բավարարել իր ներքին պահանջարկը եւ հրաժարվեց միջազգային շուկայից նավթ ներկրել: Սա էլ իր հերթին հնարավորություն տվեց ԱՄՆ-ին, որ 2015թ.-ից վերացնի հում նավթի արտահանման արգելանքը:
Վերջին 20 տարիների ընթացքում նավթի արդյունահանումը սկսեց կտրուկ կերպով ավելանալ նաեւ ոչ ՕՊԵԿ անդամ պետություներում, առաջին հերթին Ռուսաստանում, լատինամերիկյան պետություններում, հատկապես Բրազիլիայում, Մեքսիկայում եւ այլն: Արեւմտյան զարգացած պետությունները, նորագույն տեխնոլոգիաների օգնությամբ նաեւ սկսեցին էականորեն կրճատել նավթի սպառման ծավալները. օրինակՙ նույն Ամերիկայում այդ հումքի սպառումը վերջին 10 տարիների ընթացքում կրճատվել է մոտ 10 տոկոսով:
Նավթի սպառման հիմնական շուկաները Արեւմուտքից տեղափոխվեցին դեպի Արեւելք, եւ այսօր Չինաստանն ու Հնդկաստանն են այդ հումքի սպառման ծավալների ռեկորդակիրները: Վիետնամի, Ֆիլիպինների, Հարավային Կորեայի եւ մյուս զարգացող պետությունների շուկաները նավթի նորանոր պաշարներ են սպառում, այսպիսով Արեւելքը դարձնելով նավթի սպառման հիմնական շուկան:
Ինչեւէ, էներգետիկ աշխարհաքաղաքական համակարգում կատարված փոփոխությունները էականորեն նվազեցրել էին նավթի սպառման ծավալում ՕՊԵԿ-ի դերակատարությունը, սա էլ իր հերթին ազդել էր Պարսից ծոցի աշխարհագրական դերի կարեւորությանը այդ շուկաներում:
Սիրիայում, Իրաքում եւ Եմենում ընթացող քաղաքացիական պատերազմները փաստորեն չազդեցին նավթի գնի բարձրացման վրա: Սա մի երեւույթ էր, որն առաջին անգամն էր դիտարկվում այդ տարածաշրջանում, մինչդեռ նախկինում ամեն մի ճգնաժամ, առավել եւս քաղաքացիական կամ այլ տիպի պատերազմ, էականորեն կազդեր նավթի գնի վրա, հանգեցնելով դրա թանկացմանը:
Վերը նշված գործընթացի արդյունքում Պարսից ծոցի նավթի հիմնական պաշարներին տիրապետող Սաուդյան Արաբիան կորցրել էր իր էներգետիկ աշխարհաքաղաքական կարեւորությունը, որը նա ուներ նախկինում : Շարունակելով մնալ նավթ արդյունահանող հիմնական պետություններից մեկը (մոտ 10 մլն բարել օրական), սաուդցիներն այստեղ լուրջ մրցակիցներ ունեն հանձինս Ռուսաստանի եւ հատկապես ԱՄՆ-ի:
Այսինքն տեղի է ունենում մրցակցության ուժեղացում մի քանի մակարդակներում, նախ ընդհանուր էներգետիկ շուկայում գազը եւ ածուխը նվազեցնում են նավթի նշանակությունը, այն իջեցնելով նախկին 60 տոկոսից մինչեւ ներկա 44 տոկոսի: Երկրորդը, նվազում է Պարսից ծոցի երկրների դերակատարությունը նավթի միջազգային շուկայում, նախկին 70 տոկոսից մինչեւ ներկա 22 տոկոսը:
Այսպիսով, Պարսից ծոցի եւ մասնավորապես Սաուդյան Արաբիայի նավթային «արժեքի» փոփոխությունը հանգեցրել էր այն կայուն կարծիքին, որ տարածաշրջանային ճգնաժամերը չեն կարող էականորեն ազդել նավթի շուկաների եւ այդ ապրանքի գնագոյացման վրա: Հետեւաբար եմենյան ապստամբներիՙ հութսիների հարձակումը Սաուդյան Արաբիայի նավթավերամշակման ենթակառուցվածքների վրա եւ, որպես հետեւանք, նավթի գների աննախադեպ բարձրացումը (մեկ օրում մինչեւ 20%) տարբեր մեկնաբանությունների առիթ դարձավ:
Մասնավորապես Լոնդոնի եւ Նյու Յորքի սակարաններում նավթի գների սրընթաց թանկացումը հետեւանք էր այն խուճապի, որն առաջացավ, երբ հայտնի դարձավ, որ Սաուդյան Արաբիան հարձակումների հետեւանքով կրկնակի նվազեցրել էր նավթի արդյունահանման ծավալը մինչեւ 5 միլիոն բարել` օրական: Սրանցից օգտվեցին սպեկուլյանտները, որոնք երկուշաբթի օրը հումքային բորսաներում (Նյու Յորքի եւ Լոնդոնի) սկսեցին առեւտուրը նավթի աննախադեպ պահանջարկով:
Նման սպեկուլյատիվ խաղը հանգեցրեց նավթի գնի աննախադեպ աճի, ինչը սակայն մասնագիտական շրջանակների կողմից գնահատվեց որպես ժամանակավոր երեւույթ: Պարզ էր, որ այս խաղը երկար տեւել չի կարող եւ նավթի գները կվերադառնան նախկին մակարդակին, ինչը եւ տեղի ունեցավ երկու օր անց:
Սա մեկ անգամ եւս փաստում է, որ Պարսից ծոցը եւ Սաուդյան Արաբիան արդեն չունեն նախկին ազդեցությունը նավթի համաշխարհային շուկայի վրա: Նավթի շուկայում ՕՊԵԿ-ի եւ Պարսից ծոցի նավթային գերակայությունը արդեն անցյալում է, այստեղ այլեւս չկան մենաշնորհներ եւ ազդեցիկ աշխարհաքաղաքական կենտրոններ:
Նավթի արդյունահանման համաշխարհային կենտրոնում մեկ բեւեռի փոխարեն կան բազմաթիվ բեւեռներ, ինչը մի կողմից փոքրացնում է Պարսից ծոցի կարեւորությունը եւ, մյուս կողմից, սրում է մրցակցությունը այդ շուկայում: Սաուդյան վերջին ճգնաժամը մեկ անգամ եւս ապացուցեց, որ այդ տարածաշրջանի էներգետիկ աշխարհաքաղաքական կարեւորությունը այլեւս չունի նախկին արժեքը:
