«Հիշողություններ. Թալեաթ փաշայի սպանությունը»՝ արդեն նաեւ անգլերեն

Կահիրեի ՀՅԴ պաշտոնաթերթ «Յուսաբեր»  օրաթերթը 1953 թվականին տպագրել է Սողոմոն Թեհլիրյանի «Հիշողություններ. Թալեաթ փաշայի սպանությունը» գիրքը՝ որպես մատենաշարի առանձին հրատարակություն: Հեղինակն, ըստ էության հենց ինքը՝ Սողոմոն Թեհլիրյանն է, որովհետեւ նա իր  կյանքի պատմության ամենակարեւոր էջերը, վրիժառության նախապատրաստվելը, վրեժխնդիր լինելն ու դրանից հետո կատարվածը  պատմել է իր ընկերոջը՝ Վահան Մինախորյանին, նա էլ գրի առել:

 «Հիշողություններ. Թալեաթ փաշայի սպանությունը» «Յուսաբերում»   վերահրատարակվել է 1956-ին: Եվ համարյա 4 տասնամյակ այլեւս ոչ մի անդրադարձ այս գրքին չի եղել: Մեկ էլ 1993 թվականին է այն հրատարակվել նորանկախ Հայաստանի Հանրապետությունում՝ արեւելահայ ուղղագրությամբ:

Սողոմոն Թեհլիրյանն իր հուշերը պատմել է Վահան Մինախորյանին: Երկու ընկերներն այդ ժամանակ ապրելիս են եղել Բելգրադում: Վահան Մինախորյանը1918-20 թվականներին եղել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության խորհրդարանի անդամ:

 Թեհլիրյանը պատմում է իր հուշերը, Մինախորյանը գրի է առնում ու հետո տպագրության հանձնում  մի պարբերականում, որի խմբագիրներն էին Հայաստանի Առաջին Հանրապետության վարչապետ Սիմոն Վրացյանը, Վահան Նավասարդյանը:

Հայ վրիժառուները՝ Սողոմոն Թեհլիրյանը, Արշավիր Շիրակյանը, Արամ Երկանյանն արդեն տարիքներն առել էին եւ անհրաժեշտ էր նրանց արած գործի մասին հիշեցնել, արժեւորել նրանց հերոսական արարքները: Արեւելյան Հայաստանում սովետական կարգեր էին, հայ վրիժառուների անուններն արգելված էին. Սփյուռքն էր մնում:

Համաշխարհային երկրորդ պատերազմից հետո Սողոմոն Թեհլիրյանն ընտանիքով տեղափոխվել էր Մարոկկո: 1953-ին, երբ գիրքը պատրաստ էր հրատարակության, խմբագրակազմի հետ նա կապը մշտապես պահել է: «Յուսաբերի» խմբագրության եւ Սողոմոն Թեհլիրյանի միջեւ նամակագրություն է եղել, որը, սակայն, «Հիշողություններ. Թալեաթ Փաշայի սպանությունը» գրքում չի ներառվել: Նամակագրությունն ունեցել է նաեւ «Վեմ» հանդեսը:

Լիբանանահայ թարգմանիչ Պեդո Դեմիրճյանը վերջերս գիրքը թարգմանել է  անգլերեն եւ «Յուսաբերի» ու Սողոմոն Թեհլիրյանի նամակագրությունն առաջին անգամ ընդգրկել այնտեղ՝ որպես պատմական փաստ, վավերագրություն:

«Առասպեալական է հնչում Թալեաթի սպանությունը, մենք միշտ այդպես առասպելական էլ լսել ենք ու ինքներս փոխանցել ուրիշներին: «Զարկեց ճակտին, փռեց գետին…»: Այնպես, ինչպես Սողոմոնն է պատմել Վահան Մինախորյանին, տպագրված է գրքի անգլերեն տարբերակում: Կուզենամ, որ հայերեն էլ հրատարակվի՝ վերախմբագրմամբ, որպեսզի այն նորությունները, որոնք կան անգլերեն տարբերակում, իմանա նաեւ հայ ընթերցողը:

Սողոմոն Թեհլիրյանը, ատրճանակը ձեռքին, ճանապարհով իջնում է, հետո անցնում դիմացի մայթն ու դեմ հանդիման կանգնում Թալեաթի առաջ:

Թեհլիրյանը պատմել է. «Այդ պահին մարմնիս խաղաղություն, անդորր  իջավ: Ասացի՝ հե՜յ, Թալեաթ…: Թալեաթը շրջվեց, որ փախչի, կրակեցի: Ձախ ականջի տակով փամփուշտը մտավ»:

Այս հատվածը գրքի հայերեն հրատարակության մեջ չկա, անգլերենում կա»,- պատմեց թարգմանիչ Պեդո Դեմիրճյանը:

Իրականությունը Սողոմոնի բերանով է ներկայացված: Պեդո Դեմիրճյանն անձնական նախաձեռնությամբ «Հիշողություններ. Թալեաթ փաշայի սպանությունը» գիրքը հայերենից թարգմանել է անգլերեն, Սողոմոնի ու «Յուսաբերի» նամակագրությունը ավելացրել, խմբագրական ծանոթագրությունները՝  նույնպես ներառել, բայց չի պատկերացրել՝ ո՞վ է գիրքը հրատարակելու:

Լոնդոնի «Կոմիտաս» ինստիտուտը, ի դեմս  տնօրեն Արա Սարաֆյանի, հանձն է առել գրքի տպագրությունը:  Ինստիտուտն էլ իր հերթին է պաատմական որոշ ճշգրտումներ արել, փաստերը հստակեցրել, որից հետո հրատարակել է Սողոմոն Թեհլիրյանի հուշերը: 

Գրքում կա նաեւ Թեհլիրյանի դատավարության հատվածը, այնպես ինչպես հայերեն տպագրության մեջ է: Այս պատմությունը հավելումների կարիք չի ունեցել:

Բացի Սողոմոն Թեհլիրյանի հուշերից, գրքում կան նաեւ նրա հետ կապ ունեցած այլ մարդկանց՝ Սեբաստացի Մուրադի, Սեպուհի հուշագրությունները, դատավարության հատվածը հենց դատարանի սղագրությունն  է՝ որպես փաստ, ինչպես նաեւ Սողոմոնի պատմածը:

Ամփոփ, համապարփակ հուշագրություն է, որտեղ նաեւ պատմվում  է, թե Սողոմոնն ի՞նչպես է Փարիզ գնացել, ո՞ր քաղաքներում է ճամփորդել:

«Հիշողություններ. Թալեաթ փաշայի սպանությունը» անգլերեն գիրքը պետք է տարածվի անգլախոս հանրության շրջանում: «Կոմիտաս» ինստիտուտի տնօրեն Արա Սարաֆյանը երեք շաբաթ առաջ եղել է Ֆրեզնոյի համալսարանում եւ այնտեղ ներկայացրել  գիրքը, որպեսզի այն ներառվի տարբեր հաստատությունների ցեղասպանագիտական բաժիններում:

Մեր հաջորդ քայլը պետք է լինի գիրքն էլեկտրոնային տարբերակով տարածելը, որպեսզի  առաքումն արագ կազմակերպվի: Ծրագրում ենք նաեւ աուդիոգրքի տարբերակը իրականացնել, որպեսզի մարդիկ կարողանան այս պատմությունը բերանացի լսել:  Իմ եւ «Կոմիտաս» ինստիտուտի նպատակը գիրքը հնարավորինս շատ տարածելն է»,- հեռահար նպատակների մասին ասաց թարգմանիչը:

Հրատարակիչը մտադիր է «Հիշողություններ. Թալեաթ փաշայի սպանությունը» թարգմանել նաեւ թուրքերեն, որպեսզի թուրք հասարակությունն էլ առերեսվի իր պատմության ամոթալի էջերի հետ:

ՆԱԻՐ ՅԱՆ