Հայուհիների զարդերը

Գեղեցիկ սեռի ներկայացուցիչների կյանքում առանձնահատուկ տեղ են գրավում զարդերը, բացառություն չեն նաեւ հայուհիները, նրանք էլ կրել ու կրում են տարատեսակ  զարդեր՝ պատրաստաված թե՛ հայրենյան վարպետների կողմից, թե՛ օտար: Հայոց մեջ հնուց անտի բարձունքի վրա է եղել զարդարվեստը: Այն հաճախ է դարձել եւ այսօր էլ է գիտական ուսումնասիրության առարկա: Այդպիսի մի ուսումնասիրության արդյունք է Հայաստանի պատմության թանգարանի գիտաշխատող  Աստղիկ Իսրայելյանի՝ մեծ ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի դստեր «Հայուհիների զարդերը XVIII-XX դդ.» գիրք-կատալոգը: Բաղկացած է  «Ներածություն», «Վարպետները եւ կատարման եղանակները», «Զարդերի գործառույթները եւ կիրառությունը», «Զարդերի խորհրդանշական իմաստները»,  «Գրականություն» եւ «Զարդերի ցուցակ» բաժիններից:

 Գրքի նպատակն է ցույց տալ, թե հայ կանայք նախկինում ինչպես եւ ինչպիսի զարդեր են կրել, ինչ իմաստ ու նշանակություն են արտահայտել դրանք, ինչպես են հայկական զարդերը տարածվել տարբեր երկրներում:

Գրքում ներկայացված է Հայաստանի պատմության թանգարանի XVIII XX դդ. հայկական ավանդական զարդերի հավաքածուն (XVI եւ XVII դդ. նմուշները մեկ-երկուսն են)` դասդասված ըստ տեսակների, կիրառման ձեւերի, պատրաստման վայրերի եւ ժամանակի: Այստեղ նշված դարերում Հայաստանի ու հայաշխարհի տարբեր ծագերում (Վան, Մուշ, Բայազետ, Սիվրի Հիսար, Սեբաստիա, Շապին-Գարահիսար, Ալաշկերտ, Մալաթիա, Բիթլիս, Էրզրում, Դիարբեքիր, Տրապիզոն, Սյունիք, Արցախ, Շուշի, Դիզակ, Նուխի, Ախալցխա, Կարս, Իգդիր, Գողթն, Ալեքսանդրապոլ, Վաղարշապատ, Լոռի, Երեւանի գավառ, Երեւան, Նոր-Բայազետ, Շամշադին, Գանձակ, Թիֆլիս, Կոստանդնուպոլիս, Բուրսա, Քեսաբ, Հալեպ, Եգիպտոս, Երուսաղեմ, ԱՄՆ, Թավրիզ եւ այլն) հայ ոսկեձեռիկ վարպետների կողմից պատրաստված զարդերն են,  որ կրել է հայ դեռատի օրիորդը, երիտասարդ աղջիկը, մայրացած հայուհին եւ պատկառելի տարիքի հասած հայ կինը: Արծաթե գոտիները չեն ներառվել գրքում, քանի որ հարուստ բազմազանությամբ պայմանավորված՝ դրանք կարոտ են առանձին ուսումնասիրության:

XVIII-XX դդ. զարդերը ոսկուց են, արծաթից եւ ոչ թանկարժեք մետաղներից ու  համաձուլվածքներից: Զարդերում ակնազարդման եւ մետաղե մասերի հետ համադրվող ուլունքների համար օգտագործվել են բնական քարեր, սաթ, մարգարիտ, մարջան, սադափ, ապակի եւ այլն:

Թանգարանի զարդերի ժողովածուն երկար տարիների ընթացքում է հավաքվել` մի մասը Հայոց ազգագրական ընկերությունից է հանգրվանել այստեղ, մյուսներն ազգագրական գիտարշավների ու տեղում կատարված գնումների միջոցով են ձեռք բերվել, մի քանիսն էլ թանգարան են հասել նվիրատուների շնորհիվ:

Արեւմտյան Հայաստանի զարդերի մի զգալի մասը Հայաստանի պատմության թանգարան է տեղափոխվել Ս. Էջմիածնի թանգարանից, որը դրանք ձեռք է բերել  հիմնականում «Եղբայրական օգնության» միջոցներով: Այս զարդերի մասին տեղեկությունները, դժբախտաբար, թերի են, քանի որ մեծավ մասամբ ձեռք են բերվել ծանր պայմաններում` գաղթած ժողովրդից: Անգամ լինում է, որ հայտնի չէ զարդի գործածության ձեւը, անվանումները երբեմն օտար լեզուներով են:

Զարդերը սոսկ պերճանքի առարկաներ չեն, դրանք ազգի գեղագիտական ընկալումների, մտածելակերպի, զգացողության, ճաշակի ու ոճի արտահայտություններն են, նաեւ անմիջականորեն կապված են էթնիկ խմբի պատկերացումների, աշխարհընկալման, սովորույթների, ավանդույթների, ծեսերի ու տոների հետ, ուստի տիկին Իսրայելյանի կողմից ուսումնասիրված եւ գիրք-կատալոգում զետեղված զարդերը շատ բան են ասում մեր ոչ հեռավոր նախնիների մտածելակերպի, հոգեկերտվածքի ու հավատալիքների մասին: Գիրքը նաեւ պատկերացում է տալիս հայ արծաթագործության եւ ոսկերչության վերաբերյալ, քանզի ներկայացված են հայ վարպետների աշխատանքները:

Ինչպես ազգային են լինում ճարտարապետությունը, երաժշտությունը, մանրանկարչությունը եւ արվեստի մյուս բոլոր ճյուղերը, այնպես էլ ազգային է լինում զարդարվեստը: Այս գրքի չափազանց կարեւոր առաքելություններից է հայ զարդարվեստի ազգային, ազգորոշիչ տարրերը, առանձհատկություններն ու ավադույթները պահպանելն ու փոխանցելը, մերօրյա եւ ապագա ոսկերիչներին,  արծաթագործներին, դիզայներներին ներկայացնելը, որպեսզի վերջիններս իրենց ստեղծագործություններում կիրառեն դրանք՝ ապահովելով ազգային զարդարվեստի հարատեւությունը: Նշենք, որ ժամանակակից ոսկերչության եւ արծաթագործության մեջ նույնպես հանդիպում են հայկական ավանդական մտածողությամբ պատրաստված զարդեր:

Ըստ Աստղիկ Իսրայելյանի, «Ուշագրավ են ոչ միայն վերջին հարյուրամյակների, այլեւ հնագիտական  պեղումների միջոցով հայտնաբերված չափազանց յուրահատուկ եւ արտակարգ ճաշակով կատարված հնագույն զարդերը: Այսօր անհրաժեշտություն կա համակարգել եւ մեկտեղել բոլոր այն զարդերը, որոնք ծագել են Հայկական լեռնաշխարհի վաղագույն մշակույթներում` ցույց տալով դրանց իմաստաբանությունը, ավանդույթների անընդհատականությունը եւ  շարունակականությունը: Բոլոր ժամանակաշրջանների զարդերն ընդօրինակելու կամ նրանց հիման վրա նոր տարբերակներ ստեղծելու շնորհիվ շլացուցիչ արդյունքների կարելի է հասնել ժամանակակից ոսկերչության ոլորտում»:

Հեղինակը գիրք-կատալոգի ստեղծմանն աջակցելու համար իր խորին երախտագիտությունն է հայտնում պատմական գիտությունների թեկնածու, Հայաստանի պատմության թանգարանի ավագ գիտաշխատող Արմինե Զոհրաբյանին, ազգագրական պահոցի ֆոնդապահ Գոհար Մկրտչյանին, վերականգնման հիանալի մասնագետներ Աստղիկ Մելքոնյանին, Աննա Շչերբակովային եւ գրադարանի վարիչ Ռոզա Բաղդասարյանին:

Ապրիլի 7-ին պատմության թանգարանում բացվեց «Դրվագներ ինքնության. զարդ» խորագրով ցուցահանդեսը, որ ներառում է Հայաստանի պատմության թանգարանի հավաքածուից ընտրված XVIII-XX դարերի զարդեր՝ ապարանջաններ, վզնոցներ, գոտիներ, գլխազարդեր եւ այլն, ինչպես նաեւ հայ վարպետների աշխատանքային գործիքներ  ու ազգագրական լուսանկարներ:

ՀՐԱՉՅԱ ԲԱԼՈՅԱՆ (Արմենյան)