Ավստրիացի ու գերմանացի կաթոլիկներն անտարբեր չեն
Ավստրիական կաթոլիկական մամլո գործակալության՝ kathpress-ի կայքէջը փետրվարի 13-ին ծավալուն անդրադարձել է Արցախի քրիստոնեական մշակութային ժառանգության պահպանման խնդիրներին: Փետրվարի 15-ին նույն մտահոգությունն է արտահայտել գերմանական Domradio կայքը:
«Հայաստանում աճում է այն մտահոգությունը, որ Ադրբեջանը լրջորեն մտադիր է ոչնչացնել Լեռնային Ղարաբաղի քրիստոնեական ժառանգությունը: Ադրբեջանի՝ «հայկական կեղծիքները» եկեղեցիներից հեռացնելու մասին վերջին հայտարարությունները կրկին վրդովմունքի փոթորիկ են առաջացրել, Արեւմուտքին հրատապ կոչ ուղղելով նաեւ ա՛յս ուղղությամբ քայլ ձեռնարկել», գրում է կայքէջը՝ հղում անելով Արեւելյան եկեղեցիների լրատվական ծառայությանը:
kathpress-ը ներկայացնում է, որ Լեռնային Ղարաբաղը կորցրել է իր տարածքի մեծ մասը անցյալ աշուն Ադրբեջանի դեմ պատերազմում: Մնացյալ՝ դեռ հայկական տիրապետության տակ գտնվող հատվածը, որ ներառում է մայրաքաղաք Ստեփանակերտը, Հայաստանի հետ կապված է սոսկ մի քանի կիլոմետր լայնությամբ միջանցքով: Այնպիսի կարեւոր քրիստոնեական վայրեր, ինչպիսիք Շուշիի տաճարն ու Դադիվանքն են, այլեւս հայկական վերահսկողության տակ չեն:
Կայքն իրազեկում է Ադրբեջանի մշակույթի նախարար Անար Քարիմովի փետրվարի 3-ի հայտարարության մասին, թե ԼՂ վերանվաճված տարածքների համար աշխատանքային խումբ է ստեղծվում, որի միջոցով վերացնելու են «ալբանական կրոնական վայրերում հայերի մտացածին հետքերը»: Քարիմովն անուններ չի հրապարակել, բայց հստակեցրել է, թե աշխատանքային խմբի կազմում ընդգրկված են լինելու «տեղական եւ միջազգային մասնագետներ»:
Քարիմովի հայտարարությունները առնչվում են այն տեսությանը, որ Ադրբեջանի եւ ԼՂ տարածքում հնագույն կառույցները մինչեւ 9-րդ դարի սկիզբը Ադրբեջանի ներկայիս տարածքում գոյություն ունեցած հնագույն թագավորության՝ Կովկասյան Ալբանիայի ժառանգությունն են: 1950-ականներին ադրբեջանցի պատմաբան Զիա Բունիաթովի մշակած այդ տեսության համաձայն, Ադրբեջանում եկեղեցիների հայերեն արձանագրությունները ավելի ուշ են հայտնվել, 19-րդ դարի սկզբին հայերի՝ այդ տարածք ներգաղթի՝ «հայացման» հետեւանք են: Պատմաբանների մեծ մասը հերքում է Բունիաթովի հիշյալ տեսակետը, իսկ ադրբեջանցի ազգայնամոլ պատմաբանները, Ադրբեջանի ներկա կառավարությունը քարոզում են այն, գրում է ավստրիական կայքը եւ հիշատակում 2021 թվականի մարտին Ալիեւի Հադրութ այցը: 12-րդ դարի մի եկեղեցու հայատառ արձանագրությունները նկատել տալով, Ադրբեջանի նախագահն ասել է՝ հայերն ուզում են հայկականացնել եկեղեցիները, սրանք բոլորը կեղծված են, արձանագրություններն ավելի ուշ են հայտնվել եկեղեցու պատերին: Ինչպես ավստրիական կաթոլիկական հիշյալ կայքէջն է փոխանցում, մշակույթի նախարար Քարիմովն էլ 2020-ի նոյեմբերի հրադադարից հետո հայտարարել էր, թե Դադիվանքի միջնադարյան վանքը «կովկասյան ալբանական հին քաղաքակրթության լավագույն վկայություններից է»:
2021-ի մայիսին Ադրբեջանի իշխանությունները սկսեցին վերանորոգել Շուշիի 19-րդ դարի տաճարը, որ պատերազմի ժամանակ վնասվել էր: Ըստ ադրբեջանցիների «վերականգնում էին տաճարի նախնական տեսքը»: Ավստրիական կաթոլիկական կայքէջն այնուհետ անդրադառնում է Հայ եկեղեցու՝ Ադրբեջանի «հակամարդկային, հակաքաղաքակրթական» գործողությունների մասին բարձրաձայնելու, հայերի դեմ թշնամանք եւ ատելություն սփռելու շարունակական վարքագիծը դատապարտելու, մշակութային ցեղասպանությունը կասեցնելու աշխարհին ուղղված կոչին:
Հայ եկեղեցին, Ամենայն հայոց կաթողիկոսը վկայակոչում են Նախիջեւանում՝ հազարավոր քրիստոնեական վայրեր ոչնչացնելու եւ անպատիժ մնալու Ադրբեջանի վարքը եւ փորձում կանխել նույնի կրկնությունը նաեւ ԼՂ-ում:
Կայքը հիշեցնում է, թե դեռեւս մեկ տարի առաջ Զալցբուրգից փորձագետ Յասմին Դում- Թրագութը զգուշացնում էր, թե Ադրբեջանը վաղուց սկսել է Ղարաբաղի քրիստոնեական հայկական ժառանգության մասին համացանցում առկա բովանդակությունը վերաշարադրել: «Հայ քրիստոնյաները դարձել են կովկասյան ալբաններ», իսկ ադրբեջանական դպրոցական դասագրքերում կա՛մ բացակայում են Ադրբեջանի, Ղարաբաղի քրիստոնյաների մասին տեղեկությունները, կա՛մ՝ կեղծ փաստեր են հրամցվում: Կան նաեւ օրինակներ, երբ Հայաստանը որպես «Արեւմտյան Ադրբեջան» է ներկայացվում:
Կայքը անդրադառնում է նաեւ խնդրո առարկայի վերաբերյալ միջազգային ոչ բավարար ուշադրությանը: Հիշատակում է անշուշտ 2021-ի դեկտեմբերին միջազգային քրեական դատարանի վճիռը, ըստ որի «Ադրբեջանը պետք է ձեռնարկի բոլոր անհրաժեշտ միջոցները կանխելու եւ պատժելու վանդալիզմը, հայկական մշակութային վայրերի պղծումը»: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն էլ մտահոգություն էր հայտնել, բայց այդ կառույցի՝ մշակութային վայրեր առաքելություն ուղարկելու ջանքերը ցայսօր ապարդյուն են: ԱՄՆ կրոնի ազատության միջազգային հանձնաժողովը թվիթերյան իր էջում գրել էր, թե Ադրբեջանի վերջին ծրագրերը
«խորապես մտահոգել են» իրեն եւ հորդորում է Ալիեւի կառավարությանը կրոնական ու մշակութային վայրերը պահպանել եւ պաշտպանել:
Ադրբեջանի մշակույթի նախարարությունը արձագանքել է իր ընդգծմամբ՝ «արտասահմանյան ԶԼՄ-ների կողմնակալ» զեկույցներին, շեշտել, որ Ադրբեջանը միշտ «հարգանքով է վերաբերվել իր պատմական եւ մշակութային ժառանգությանը՝ անկախ կրոնական, էթնիկ ծագումից»: Նախարարությունը հաստատել է նաեւ, որ վերոհիշյալ աշխատանքային խումբը ստեղծվել է, վայրերն ուսումնասիրելուց հետո այն կփաստագրի կեղծիքները, այնուհետ կներկայացնի միջազգային հանրությանը: Հայկական հետքը վերացնելու մասին խոսք չի եղել:
Ծավալուն հոդվածի վերջին պարբերությունը մանրամասն արձանագրում է Ղարաբաղի հայկական տարածք լինելու փաստականությունը, այդ տարածքում առկա մշակութային հզոր ժառանգությունը: Տեղի սղության պատճառով համառոտ փոխանցենք կարեւորը. Ք.Ա.2-րդ դարից Հայաստանին պատկանող Լեռնային Ղարաբաղը, 4-րդ դարում քրիստոնյա էր դարձել: Այս երկրամասը հայկական մշակութային ինքնավարությունը պահպանել էր 10-19-րդ դարերում՝ իրանական եւ ռուսական տիրապետության տակ: Դեռեւս 5-րդ դարի կեսերին Ղարաբաղն արդեն իր անկախ կաթողիկոսությունն ուներ, որը ոչ միայն արեւելքի ամենակարեւոր հայկական եկեղեցին էր, այլեւ մինչեւ 19-րդ դարի սկիզբը՝ անկախությունն ամենաերկարը պահպանած հայոց եկեղեցին:
Նկատելի է, որ Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանման խնդիրը անհրաժեշտ ուշադրությունը չի ստանում միջազգային մամուլում: Ադրբեջանի քաղաքական, տնտեսական գազանավթային, խավիարային որոգայթները լավայի նման անխոչընդոտ հոսում են՝ այրելով տարածաշրջանի, աշխարհի քաղաքակիրթ երկրների միջեւ կառուցված բարոյականության կամուրջները: Հնարավորինս գիտակցել տանք սա նաեւ մեր հարեւաններին, կանխենք հնարավոր բոլոր միջոցներով:
Անհույս չէ՝ ժայթքած հրաբուխն էլ մի օր մարում է:
Թեմային լրացուցիչ կանդրադառնանք:
ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ
