Գործարար, թե՞ գործ  արար

Օր չի լինի, թեեւ ոմանք հակված են նաեւ ժամ չի լինի մոտեցման հետ, որ ՀՀ բարձրագույն գործադիր, օրենսդիր ու անգամ իրավապահ կառույցները չբարձրաձայնեն իրենց գործունեության ոլորտներում արված գործերի հաջողությունների, երբեմն` աննախադեպ արդյունքների մասին: Թվեր են հիշատակվում, որոնց բարյացկամորեն կնախանձեն նույնիսկ Երկիր մոլորակի առաջատար տնտեսություններն ունեցող կառավարությունների ղեկավարներն ու վիճակագիրները:

Ընդունելով հանդերձ, որ այսուհանդերձ ինչ-որ աշխատանքներ կատարվում են, ՀՀ քաղաքացիների որոշ թե որոշակի մասը հաստատ վստահություն ունի, որ դրանք որեւէ ձեւով չեն արտացոլվում իր առօրյայում, չեն նպաստում չգիտես որտեղից հայտնվող հոգսերի թեթեւացմանը: Նա դրանում համոզվում է հատկապես առաջին անհրաժեշտության դեղեր ու պարեն գնելիս, կոմունալ վճարումներ իրականացնելիս, որոնց նպատակով ծախսվում է ստացած աշխատավարձի, որը հաճախ աղքատավարձ է կոչվում, զգալի կամ ամբողջ մասը, հույսը դնելով արտերկրներում ապաստանած ընտանիքի անդամների ու հարազատների կողմից ուղարկվող ֆինանսական միջոցների վրա:

Տպավորություն է ստեղծվում, որ հայաստանյան տնտեսվարական ու տնտեսագիտական միտքը, որքանով որ այն կա, իր խոստացած հայկական «Դավոս»-ի օգնությամբ կբարեփոխի ՀՀ տնտեսական միջավայրը, շինարարա-ծառայություններ մատուցող ոլորտներից անցում կկատարի դեպի արտադրա-արդյունաբերական բնագավառներ, իրականում կբարելավի փոքր ու միջին գործարարական միջավայրը: Ավա՜ղ, հայաստանյան առօրյան սպասումների մի անհասկալի շարք է հիշեցնում, հայկական ներուժ ասվածն այդպես էլ չի նշմարվում, ինչքան էլ տնտեսության կառավարիչները հիշեցնեն, որ դեսպանների հետ հանդիպումների ընթացքում վերջիններս հետաքրքրություն են ցուցաբերել ՀՀ ներդրումային միջավայրի հանդեպ:
Հիշենք. տարիներ առաջ Շիրակի մարզում տարածաշրջանի առումով խոշորագույն շաքարի գործարան կառուցվեց, 200 հազար տոննա տարեկան հզորությամբ, երբ ՀՀ 3 մլն բնակչության պահանջարկը 60-80 հազար տոննա է: Պարզվեց, որ շաքարավազի արտադրությունը հումքի խնդիր ունի, մեր պայմաններում հանձին ճակնդեղի, որի մշակության հարուստ փորձի պարագայում այն մեր ժամանակներում չի իրականացվում: Արդյունքում հույսը դրվեց արտերկրներից շաքարեղեգի ներկրումների վրա, որն ամեն դեպքում խնդիրներ է հարուցում, բացասաբար անդրադառնում արտադրանքի վերջնական գնի կազմավորման վրա:
Համանման մի գործընթաց ծավալվեց ամիսներ առաջ: Գործարարներից մեկն ի լուր հանրության հայտարարեց, որ իր ներդրումների շնորհիվ մարզկենտրոնում պանրի արտադրության խոշոր գործարան է կառուցում: Հետաքրքրականը թե տարօրինակն այն էր, որ նշեց. պանրի արտադրության հումք չոր կաթը բերելու է հարեւան երկրից, կաթնամթերքն իրացնելու է Ռուսաստանի դաշնությունում: Ի՞նչ ունենք այսօր. ռուսական սննդամթերքի անվտանգության ծառայության կողմից Հայաստանի հանրապետությունում արտադրվող կաթնամթերքի ներմուծման անորոշ ժամանակով արգելք:

Վիճակն այսչափ անհասկանալի չէր լինի, եթե ՀՀ առեւտրային ցանցում վաճառվող կաթնամթերքը չպիտակավորվեր որպես կաթ պարունակող արտադրանք: Էլ ինչի՞ց է արտադրվում կաթնամթերքը, եթե ոչ` մանր ու խոշոր եղջերավորի կաթից: Հարցը չի բարձրաձայնվում, այն պատասխան չունի, քանզի… վերջին մի քանի տարիներին կաթնատու խոշոր եղջերավորների գլխաքանակը ոչ վաղ անցյալի 320 հազար գլխաքանակից էապես նվազել է, որոշ հաշվարկներով կազմում է 230-250 հազար, առանց կաթնատվության ավելացման: Խեղճ անասունները տարվա հիմնական ժամանակահատվածում չոր ծղոտով են կերակրվում, արդյունքում հազիվ 2000 լիտր կաթնատվություն են ապահովում, երբ գյուղոլորտը կառավարող շատ երկրներում այս ցուցանիշը 10.000 լիտրից ավելին է կազմում:

Պարզվում է ՀՀ-ում որոշ թե որոշակի ֆինանսական միջոցներ կան, կան նաեւ դրանք տնտեսությունում ներդնելու պատրաստակամ գործարարներ, իսկ արդյունքում ստացվում է ինչպես միշտ` անարդյունավետ կառավարում, անզոր ու անօգնական միջավայր, հազիվ 20 մլրդ դոլար կազմող համախառն ներքին արդյունք, որից ցանկալի ու հուսալի բյուջե հավաքագրելը խնդրահարույց է: Հենց օրեր առաջ հաղորդվեց, որ ՀՀ բանկային համակարգում ներդրված դրամային ու արտարժույթային միջոցներն անցնում են 12 մլրդ դոլարը, որն իրոք աննախադեպ աճ է դրսեւորում, միայն թե` բանկային համակարգի ներսում: Տարօրինակորեն թե ցավալիորեն չկան դրանք տնտեսությունում շրջանառելու ծրագրեր, ի սպառ բացակայում է բաժնետիրական ընկերությունների կազմավորումը, փոքր ու միջին գործարարության խթանումն ու խրախուսումը:

Հենց օրերս հանրությունը մի յուրօրինակ հայտարարության ունկնդիրը դարձավ. գործարար միջավայրի ներկայացուցիչը հայտարարեց, որ խաղողագործական հզոր տնտեսություն հիմնելու նպատակով Ֆրանսիայից 200.000 խաղողի արմատակալ է ներմուծելու:

Չքննարկելով սեփականատիրոջ որոշումը՝ այսուհանդերձ նկատենք, որ այս ամենը տեղի է ունենում, ասենք, Ոսկեվազ համայնքում 250 հեկտար խաղողի այգիների վերացման, շատ համայնքներում խաղողի այգիները քանդելու պայմաններում. Գործարարությունը միշտ չէ որ գործ արարելու է հանգեցնում: Թե ինչ խնդիր է լուծում այս առումով փորձագիտական հանրությունը, դժվար է գնահատել, քանզի ներուժի առումով փորձագիտական ուսումնասիրություններ մեզանում գրեթե չեն իրականացվում:

Այսպես էլ ապրում ենք:

ԳԵՂԱՄ ՔՅՈՒՐՈՒՄՅԱՆ