ՐԱՖՖԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ, Տորոնտո, Կանադա
Տարիների ընթացքում շատ հայերի եմ հանդիպել Թուրքիայի ամենատարբեր շրջաններից: Նրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր ուրույն պատմությունը, որը կարող է մի հոդվածի կամ նույնիսկ մի գրքի նյութ դառնալ: Որոշ պատմություններ կարելի է հրապարակել, շատերըՙ ոչ: Մի քանիսում զվարճալի դեպքեր կան, բայց ընդհանուր առմամբ դրանք տխուր պատմություններ են: Թաքնված շատ հայեր վերջերս որոշեցին վերադառնալ իրենց արմատներին, մշակույթին եւ լեզվինՙ պարզելուց հետո իրենց նախնիների բռնի թուրք, քուրդ կամ մահմեդական դառնալը որպես որբեր 1915-ի ցեղասպանությանը հաջորդած տարիներին:
2014-2015 թթ., ՀՀ Սփյուռքի նախարարության հետ համագործակցելով, նրանց համար Թուրքիայից Հայաստան մի քանի ուղեւորություններ կազմակերպեցի, որոնց մասին մամուլում գրել եմ: Նրանց ես համարում եմ «այլեւս չթաքնված հայեր»: Այս հոդվածում կփորձեմ պատմել դեռեւս թաքնվածների մասին, առանց անուններ նշելու իհարկե, հասկանալի պատճառներով:
Սկսեմ թուրքական բանակում իմ ծառայության օրերից: Չնայած այդ ժամանակ Կանադայում էի ապրում, ես պարտավոր էի թուրքական բանակում պարտադիր զինվորական ծառայությունս կատարել, որպեսզի իրավունք ունենայի Թուրքիա վերադառնալ եւ հոգ տանել իմ ծնողներին:
Օրվա զինվորական վարժություններից բացի, զինակոչիկները պետք է ներկա գտնվեին նաեւ երեկոյան դասախոսությունների, որոնց թեմաներից մեկն էր «Ովքե՞ր են Թուրքիայի թշնամիները»: «Թշնամի» հարեւան երկրներիՙ Խորհրդային Միության, Իրանի, Իրաքի, Սիրիայի, Բուլղարիայի եւ Հունաստանի վատ արարքների մասին խոսելուց հետո, դասախոսն իր ելույթն ավարտում էրՙ նշելով, որ ամենավատ թշնամին, այդուհանդերձ, հայերն էին, որոնք 1915-ին թուրքերին կոտորելուց հետո դեռեւս շարունակում էին հետապնդել թուրք դիվանագետներին: Դասախոսությունների ավարտին թուրք կամ քուրդ զորակոչիկներ, հատկապես արեւելյան Թուրքիայի շրջաններից, մոտենում էին ինձ եւ խոստովանում, որ իրենց տատիկները հայեր են եղել եւ որ իրենց գյուղերը հայկական գյուղեր են եղել նախքան 1915-ը:
Երբ ես այդ թաքնված հայերի մասին հոդվածներ գրեցի եւ Դիարբեքիրի (Տիգրանակերտի) Սուրբ Կիրակոս եկեղեցու վերանորոգման ծրագիրը մշակեցի, մի ամերիկահայ կին կապ հաստատեց ինձ հետ եւ ասաց, որ ինքը 1915-ի որբերից է եւ մի կերպ կարողացել է ԱՄՆ գաղթել, բայց եղբայրը մնացել է Թուրքիայում եւ թուրքացել: Նա դարձել էր հաջողակ շինարար եւ ցեմենտի մի քանի գործարաններ ուներ Թուրքիայի տարբեր շրջաններում: Որոշ հետազոտություններից հետո ինձ բախտ վիճակվեց գտնել այդ մարդու թոռանըՙ երեսունն անց մի երիտասարդի, ով շարունակել էր ընտանեկան բիզնեսը: Նա գիտեր իր հայկական արմատների մասին, բայց չէր բարձրաձայնումՙ չկորցնելու համար ընտանիքն ու բիզնեսը: Բայց նա կապ հաստատեց իր պապի քրոջ հետ Ամերիկայում: «85 տարեկան այդ կինը խնդրեց, որ կողքը պառկեմ, որպեսզի իր եղբոր հոտն առնի ինձանից»,- խոստովանել էր նա:
Շատ պատմություններ կան բաժանված որբերի մասին: Մի ուրախ միացում էլ տեղի ունեցավ ինձ հետ տարիներ առաջ Հայաստան այցելած դիարբեքիրցի 65-ամյա թաքնված հայի եւ իր 70-ամյա արմավիրցի հորաքրոջ հետ: Նրանք երեք ժամ շարունակեցին իրար փաթաթված մնալ:
Անհերքելի փաստեր կան, որ համշենցիները հայեր են: Նրանց բռնի հավատափոխ էին արել 16-րդ դարում, երբ օսմանցի թուրքերը նվաճեցին այդ շրջանը: Հավատափոխ լինելով հանդերձՙ նրանք պահպանեցին իրենց լեզուն, բայց նրանց հավատացրել էին, որ իրենց նախնիները Կենտրոնական Ասիայից են եւ խոսած լեզուն էլՙ այդ վայրերի թուրքերենի մի տարբերակը: Համշենցի կանանցից մեկի հետ զրուցելիս ես զարմանքով նկատեցի, որ նա անգիտակցորեն հայերենով ինձ ասում էր «ես հայ չեմ, ես թուրք եմ»:
Քսանմեկերորդ դարի սկզբներին է, որ նրանք սկսեցին հետաքրքրվել իրենց հայկական արմատներով: Ահա թե ինչպես. 1982-ին ԱՍԱԼԱ-ի մարտիկները անհաջող հարձակում կատարեցին Անկարայի օդանավակայանում: Բոլորն սպանվեցին, բացի Լեւոն Էքմեքչյանից, որին ձերբակալեցին, տանջեցին եւ դատեցին: Դատավարությունը ուղիղ եթերով հեռարձակվեց թուրքական հեռուստատեսությամբ: Լեւոնը հայերեն էր խոսում: Նրա խոսքը թարգմանվում էր թուրքերեն: Մարդիկ, այդ թվում եւ համշենցիներ, գամված հեռուստացույցներին լսում էին նրա ելույթը: Համշենցիները զարմանքով նկատեցին, որ Լեւոնն իրենց լեզվով է խոսում եւ ցանկացան իմանալ, թե արդյոք նա համշենցի՞ է: Հետագայում պարզեցին, որ իրենց լեզուն հայերենն է, ինչպես Լեւոնինը: Իհարկե, դատավարությունը ձեւական բնույթ էր կրում, եւ Լեւոնը զոհվեց 1983-ի հունվարին եւ թաղվեց աննշան մի գերեզմանում, որտեղ մնաց մինչեւ 2016 թվականը, երբ մարդու իրավունքների թուրք պաշտպան Էրեն Քեսկինի ջանքերով հնարավոր եղավ նրա աճյունը տեղափոխել Ֆրանսիա եւ վերաթաղել ընտանեկան գերեզմանում:
1990-ականների կեսերին ես միացա «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի վերակառուցման ծրագրերին որպես կամավոր: Ծրագրերից մեկը առնչվում էր Սպիտակի եկեղեցու վերակառուցմանը: Ֆինանսավորողը շվեյցարական բանկում հաշիվ ունեցող մի անձնավորություն էր, որ չէր ցանկանում հիշատակվել: Հետագայում պարզվեց, որ նա շատ հայտնի ու հարուստ մի թուրք ընտանիքի տատիկն է, որ թաքնված հայերից է:
Իմ հաջողված ծրագրերից մեկն էլ Արարատ լեռը բարձրանալն էր 2013 թ, որդուսՙ Տարոնի հետ: Քաղաքը, որտեղից սկսելու էինք, Դողու Բայազետն էրՙ միջնադարյան հայկական թագավորության Դարոինքը, որն այժմ ամբողջությամբ քրդերով է բնակեցվածՙ չհաշված թուրքական անվտանգության ուժերը: Ճանապարհներից մեկն այնտեղ կառուցված է հայկական գերեզմանների աճյունների վրա, եւ շատ տեղերում դեռեւս տեսանելի են տապանաքարերի հայերեն գրությունները: Պատմեմ մեր քուրդ ուղեցույցներից մեկի ընտանիքի պատմությունը: Նրա տատը հայ էր, եւ նա հիշում էր, թե ինչպես օրական հինգ անգամ տատը որպես մահմեդական աղոթում էր, բայց դեռեւս թաքուն պահել էր իր ավետարանն ու խաչը: Այդ լեռնագնաց ուղեցույցը 18 քույր ու եղբայր ուներ, որոնք մեծ մասամբ ամուսնացել էին քրդերի հետ, որոնց տատերը նույնպես հայեր էին եղել: Ամեն մեկն ուներ նվազագույնը հինգ երեխա: Նա ցանկանում էր, որ իր զավակները ուսում առնեին լեռան մյուս կողմումՙ Հայաստանում:
Թաքնված հայերը բարդ կյանքով են ապրում, լի զգացմունքային եւ հոգեբանական վայրիվերումներով: Նրանց, մի կողմից, չեն ընդունում մահմեդական թուրքերն ու քրդերը, իսկ մյուս կողմիցՙ նաեւ հայ համայնքն ու պատրիարքարանը:
Երբ բռնի իսլամացած հայ որբերի թոռները խիզախություն են գտնում իրենց մեջՙ վերադառնալու իրենց հայկական արմատներին եւ ինքնությանը, հակառակ ամեն տեսակի վտանգների եւ վիրավորանքների, որ նրանց սպասում է ընտանիքում, աշխատանքում եւ հարեւանությունում, նրանց անհրաժեշտ է քաջալերել եւ թիկունք կանգնել, ոչ թե մերժել եւ արհամարհել:
Հասկանալի է, որ նրանց մեջ կարող են լինել նաեւ պատեհապաշտ ձեւացնողներ, որոնց, ներկա սոցցանցերի առկայության պայմաններում, հեշտությամբ կարելի է հայտնաբերել եւ մեկուսացնել:
Հայ ծնվելը ընտրության հարց չէ, եւ եթե որեւէ մեկը որոշել է վերականգնել իր ինքնությունը եւ հավատը, ապա ոչ ոք, ո՛չ կղերական, եւ ո՛չ էլ պաշտոնական կառավարական ներկայացուցիչ իրավունք չունի արգելելու գործընթացը: Նոր դավանանքի ընտրությունը հետագայում է գալիս: Գոյություն ունի ազատ մտածելու եւ արտահայտվելու իրավունքը, եւ իշխանություն ունեցողների կողմից ճնշում կամ ներգործություն բանեցնելը անթույլատրելի է:
Անգլերենից թարգմանեց
ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ
(*) «Թուրքիայի թաքնված, իսլամացած հայերը» թեմայի շուրջ Րաֆֆի Պետրոսյանը այսօր դասախոսություն կկարդա Ուոթերթաունի (Մասաչուսեթս) Սբ. Հակոբ հայկական եկեղեցու մշակույթի եւ երիտասարդության կենտրոնում, կազմակերպությամբ եկեղեցու եւ Թեքեյան մշակութային միության:
