Հայկական և եթովպական մանրանկարչության գեղարվեստական ընդհանրություններ և ինքնատիպություն. «Թերլեմեզյան» ցուցասրահ
Հայկական և եթովպական մանրանկարչական դպրոցները, յուրօրինակ զարգացում ապրելով իրենց պատմական ընթացքում, միավորվում են միևնույն ներշնչման աղբյուրով՝ հավատքի խորությամբ, սրբազան տեքստերի մեկնության հանդեպ խոր նվիրումով և պատկերագրության միջոցով փոխանցվող հոգևոր փորձառությամբ։
Այս ցուցահանդեսը ներկայացնում է քրիստոնեական արվեստի երկու ինքնատիպ և բազմաշերտ դրսևորումները՝ հայկական և եթովպական մանրանկարչությունը։ Թեև հայկական և եթովպական ձեռագիր մատյանների նկարազարդման ավանդույթները ձևավորվել են տարբեր աշխարհագրական ու մշակութային պայմաններում, դրանք արտահայտում են տեղի հոգևոր կյանքի, գեղարվեստական լեզվի և մշակութային ինքնության յուրահատուկ արձագանքը։
Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին և Եթովպական Ուղղափառ Եկեղեցին պատկանում են Արևելյան ուղղափառ եկեղեցիների ընտանիքին։ Դավանաբանական առումով նրանք հավատարիմ են մնում միաբնական քրիստոսաբանությանը՝ ըստ որի՝ Քրիստոսի էության մեջ միավորված են աստվածայինն ու մարդկայինը՝ մեկ անբաժան ամբողջության մեջ։
Ցուցադրվող ձեռագրերի կրկնօրինակները ներկայացնում են պատկերային մշակույթի արժեքավոր նմուշներ՝ ձևավորված երկու եկեղեցական ավանդույթներում։ Դրանք դիտարկվում են ոչ միայն որպես արվեստի գործեր, այլև որպես ազգային ինքնության, հոգևոր հիշողության և սրբազան հաղորդակցության կրողներ։
Հայկական մանրանկարչությունն իր ձևավորման առաջին իսկ դարերից ի վեր եղել է ձեռագրային մշակույթի անբաժան մասը։
Միջնադարյան Հայաստանի տարբեր կենտրոններում՝ Վաղարշապատում, Գլաձորում, Սյունիքում, Արցախում և Կիլիկիայում, գործել են ձեռագրատներ, որտեղ սրբազան տեքստերը թարգմանվում, մեկնվում և պատկերազարդվում էին՝ ստեղծելով խորհրդանիշներով հարուստ պատկերային համակարգեր։
Հայ մանրանկարչության ոճական առանձնահատկություններից են գծային նրբությունը, ճարտարապետական մտածողությամբ զարդանախշային լուծումները, գունային ներդաշնակ համադրությունները և կառուցվածքային խստությունն ու հստակությունը։ Եթովպական ձեռագրային արվեստը ծաղկել է Աքսումի թագավորության ժամանակաշրջանում, երբ երկրի մշակութային ու կրոնական զարգացմանը զուգընթաց, ձեռագրերը դարձել են արվեստիկարևոր ձև՝ կրոնական և պատմական ժառանգության արտահայտման համար։
«Թևահեդո», որը նշանակում է «միավորված», ոչ միայն արտացոլում է Եթովպական եկեղեցու դավանաբանական ընկալումը՝ Քրիստոսի աստվածային և մարդկային էությունների միասնությունը, այլև ձևավորում է նկարչական մտածողության հիմքերը, որտեղ պատկերները համադրաբար և ներդաշնակորեն ներկայացնում են աստվածայինի ու մարդկայինի միությունը։
Եթովպական մանրանկարչությանը բնորոշ են հստակ կառուցվածք ունեցող կոմպոզիցիաները, կերպարների խոշորաչք արտահայտչականությունը և խորհրդանշական պարզությունը, որոնք ծառայում են ոչ թե արտաքին նմանության, այլ՝ հոգևոր ներգործության։ Ցուցահանդեսում ներկայացված աշխատանքները ստեղծվել են մասնակիցների կողմից՝ որպես ուսումնագիտական և ստեղծագործական որոնումների արդյունք։
Հայկական մանրանկարչության ուսումնասիրման զուգահեռ՝ նրանք անդրադարձել են եթովպական պատկերագրական ավանդույթին՝ փորձելով պատկերացնել սրբազան մեկնությունների այլընտրանքային մշակութային ձևաչափեր։
Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի պետական քոլեջում ձևավորված ձեռագրագիտության և կրկնօրինակման միջոցով պահպանության ուղղվածությունը խթանել է հետաքրքրությունը նաև այլ Արևելյան ուղղափառ եկեղեցիների պատկերային ժառանգությանը։
Ցուցադրությունը դիտարկվում է որպես բաց երկխոսություն՝ հիմնված համատեղ ուսումնասիրության և հավատքի վրա։ Այն չի առաջարկում վերջնական եզրակացություններ, այլ խրախուսում է նոր մեկնություններ և հետազոտական հարցադրումներ։
Հայ մանրանկարչության կառուցվածքային խորհրդաբանությունը և եթովպական մանրանկարի խորհրդանշական պարզությունը հանդես են գալիս որպես հավասարարժեք գեղարվեստական լեզուներ, որոնք այսօր էլ արդիական են համաշխարհային մշակութային ժառանգության տարածքում՝ միահյուսելով հավատը, գեղագիտությունը և հիշողությունը։
Դասախոսներ` Վարդանուշ Ղազարյան, Սուսաննա Ղազարյան, Անուշ Ստեփանյան, Գայանե Բարխուդարյան, Սիրարփի Միրզոյան, Դիանա Լևոնյան։
Համակարգող` Ելենա Մովսեսյան։
Լուսանկարները՝ Սպարտակ Ավետիսյանի։
Պատրաստեց արվեստագետ, քոլեջի դասախոս Գայանե Բարխուդարյանը
