Աշխարհի տարբեր երկրներից տասնյակ ցեղասպանագետներ հայտարարություն են տարածել Էդիտա Գզոյանին Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրենի պաշտոնից ազատելու վերաբերյալ։
Հայտարարության մեջ մասնավորապես նշվում է․ «Մենք՝ ստորագրողներս, խոր մտահոգություն ենք հայտնում Երևանի Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտում (ՀՑԹԻ) տեղի ունեցած վերջին և անհանգստացնող զարգացումների վերաբերյալ։ 2026 թվականի մարտի 11-ին ինստիտուտի պատմության մեջ ամենաակնառու և նվիրված տնօրեններից մեկը՝ դոկտոր Էդիտա Գզոյանը, լքել է պաշտոնը, ըստ որոշ տեղեկությունների, ՀՀ կառավարության ճնշման տակ, այլ ոչ թե ազատ ընտրությամբ։
Դոկտոր Գզոյանը ՀՑԹԻ-ն բարձրացրել է միջազգային ակադեմիական հեղինակության։ Նրա ղեկավարությամբ ինստիտուտն ընդլայնել է իր արխիվային հավաքածուները, կազմակերպել է կարևոր սիմպոզիումներ և կոնֆերանսներ, ինչպես նաև ստեղծել գիտական աշխատանքներ, որոնք զգալիորեն առաջ են մղել ցեղասպանագիտության ուսումնասիրություններն ամբողջ աշխարհում։ Նա անխոնջ պաշտպան է եղել Հայոց ցեղասպանության և հայերի նկատմամբ դրա հետ կապված վայրագությունների վերաբերյալ խիստ պատմական հետազոտությունների՝ աշխատանք, որն ամրապնդել է անցյալի անարդարությունների վերաբերյալ համաշխարհային ըմբռնումը և աջակցել պատմական ճշմարտության գործին։
Նրա հարկադիր հեռացումը հատկապես մտահոգիչ է դարձնում դրա ժամանակացույցը և համատեքստը։ Մի քանի շաբաթ առաջ դոկտոր Գզոյանն անձամբ ուղեկցել էր ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսին Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր կատարած նրա այցի ժամանակ։ Նա նշել էր ոչ միայն 1915 թվականի ցեղասպանությունը, այլև հետագայում Սումգայիթում, Կիրովաբադում և Բաքվում տեղի ունեցած հայերի կոտորածները՝ ընդգծելով տարածաշրջանում հայերի դեմ բռնության պատմական շարունակականությունը։ Նա նաև փոխնախագահ Վենսին նվիրել էր Հայոց ցեղասպանության և Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության վերաբերյալ գիտական աշխատություններ՝ կարևոր համատեքստ Հայաստանի պատմության և ժամանակակից մարտահրավերները հասկանալու համար։
Մարտի 12-ին դոկտոր Էդիտա Գզոյանի հարկադիր հրաժարականի վերաբերյալ լրագրողի հարցին ի պատասխան՝ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նշել էր. «Ես եմ խնդրել Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրենին հրաժարականի դիմում ներկայացնել. դա արվել է իմ հանձնարարությամբ։ Ես Վենսին Արցախի մասին գիրք տալը համարեցի սադրիչ գործողություն, որը հակասում է կառավարության քաղաքականությանը»։
Իրադարձությունների հաջորդականությունը ցույց է տալիս ավելի լայն և խորապես մտահոգիչ օրինաչափություն՝ անկախ ակադեմիական ձայների լռեցում՝ քաղաքական հարմարության օգտին։ Կան բոլոր հիմքերը կարծելու, որ սա ավելի շատ վերաբերում է թանգարանի կառավարմանը, քան ՀՑԹԻ-ի վերադասավորմանը՝ իր աշխատանքը համապատասխանեցնելով աշխարհաքաղաքական առաջնահերթություններին, մասնավորապես՝ ձգտելով խուսափել Ադրբեջանի հետ կապված վայրագությունների անկեղծ քննարկումից՝ շարունակվող կարգավորման ջանքերի ֆոնին։
Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը պարզապես զբոսաշրջային վայր չէ։ Այն պատմական հիշողության և գիտական կենտրոն է՝ ժխտման և խեղաթյուրման դեմ պաշտպանվածություն։ Դրա ղեկավարությունը պետք է պաշտպանված լինի քաղաքական միջամտությունից, այլ ոչ թե ենթարկվի դրան։ Դոկտոր Գզոյանի հարկադիր հեռանալը սարսափելի ուղերձ է հղում ամենուրեք գտնվող գիտնականներին և պատմաբաններին, որ մանրազնին հետազոտությունները և ճշմարիտ հիշողությունը կարող են փոխարինվել դիվանագիտական հարմարավետությամբ։
Գզոյանը կարևոր դեր է խաղացել մեզ ՀՑԹԻ գործունեության մեջ ներգրավելու գործում՝ իր ստեղծագործական տեսլականի և ակնառու գիտական աշխատանքի միջոցով՝ օգնելով ձևավորել ինստիտուտի ապագան։ Մենք կարծում ենք, որ դոկտոր Գզոյանին Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի (ՀՑԹԻ) տնօրենի պաշտոնից հեռացնելու ցանկացած փորձ լրջորեն կվտանգի ինստիտուտի ապագան և կխաթարի դրա հեղինակությունը միջազգային գիտական համայնքում: Նման որոշումը ոչ միայն կխաթարի ինստիտուտի ընթացիկ աշխատանքը, այլև խորապես մտահոգիչ ազդանշան կհղի ցեղասպանագիտության առաջատար գիտնականների համար՝ նրանց հետ պահելով ՀՑԹԻ-ի հետ համագործակցելուց և թուլացնելով համաշխարհային ակադեմիական գործընկերությունները, որոնք կարևոր են դրա առաքելության համար։ Այս պատճառներով՝ մենք խստորեն կոչ ենք անում Հայաստանի կառավարությանը զերծ մնալ ինստիտուտի ղեկավարության գործերին միջամտելուց: Մենք կոչ ենք անում իշխանություններին հարգել ՀՑԹԻ-ի անկախությունը և ապահովել, որ դոկտոր Գզոյանին թույլատրվի շարունակել իր աշխատանքն առանց քաղաքական ճնշման կամ միջամտության: Ինստիտուտի ինքնավարության և ղեկավարության պաշտպանությունը կարևորագույն նշանակություն ունի նրա հեղինակությունը պահպանելու, գիտական առաքելությունը պաշտպանելու և միջազգային ակադեմիական հանրության վստահությունը պահպանելու համար: Մենք կարծում ենք, որ ՀՑԹԻ-ի տնօրենությունը պետք է հիմնված լինի անհատի՝ որպես գիտնականի և ադմինիստրատորի որակների, այլ ոչ թե որևէ կոնկրետ վարչակազմի քաղաքական նպատակահարմարության վրա։ ՀՑԹԻ աշխատակազմը և խորհրդի անդամները հայտնել են իրենց լիակատար վստահությունը դոկտոր Գզոյանի բացառիկ ղեկավարության նկատմամբ: Մենք վճռականորեն պահանջում ենք, որ դոկտոր Գզոյանն անհապաղ վերականգնվի իր պաշտոնում և թույլ տրվի շարունակել իր ղեկավարած ակնառու աշխատանքը»:
