Վահրամ Տատրյանի հուշերը՝ թատերախաղի հիմքում

Երբ անցյալ տարի Փալմ Բիչում (Ֆլորիդա) բնակվող գրող Մարկ Էդելմանին խնդրեցին ստեղծել մի պիես՝ «Օսվենցիմ. ոչ շատ վաղուց, ոչ շատ հեռու» ցուցահանդեսի հետ ներկայացնելու համար, նա սկզբնապես որպես հիմք որոշել էր օգտագործել Հոլոքոսթը: Գրողը սկսել է կարդալ Հոլոքոսթի ժամանակ ապրած երիտասարդների օրագրերը, բայց այնուհետեւ որոշել է ընդգրկել նաեւ մյուս ցեղասպանությունները եւ ծանոթացել Հայաստանում, Կամբոջայում եւ Սարաեւոյում ապրած երիտասարդների օրագրերին: Արդյունքը «Չորս երեխա. ցեղասպանությունն իրենց բառերով» թատերախաղն է, որն առաջին անգամ ներկայացվել է անցած հոկտեմբերին, Քանզաս Սիթիի Դերասանների թատրոնում, իսկ անցյալ մարտի 26-27-ին ներկայացվել է Փալմ Բիչի Քրեյվիս կենտրոնի Ռինկեր թատերասրահում: «Չորս երեխան» ներկայացնում է հատվածներ Դավիդ Սիերակովյակի (Լեհաստան), Վահրամ Տատրյանի (Հայաստան), Նադյա Հալիլբեգովիչի (Սարաեւո) եւ Չանրիթի Հիմի (Կամբոջա) օրագրերից եւ հուշերից հատվածներ՝ պատմելով նրանց սարսափելի փորձառությունների եւ քաջության ու վճռականության մասին, որը հնարավորություն է տվել նրանց դիմանալ անտանելի դժվարություններին: «Ներկայացումը նաեւ շոշափում է Ռուանդայում եւ Դարֆուրում (Արեւմտյան Սուդան) եւ Մյանմայում ռոհինջաների եւ Չինաստանում ույղուրների ցեղասպանությունները»,- ասել է Էդելմանը: Նա հուսով է, որ հանդիսատեսն ավելին կիմանա Կամբոջայի եւ Հայաստանի ավելի քիչ հայտնի ցեղասպանությունների մասին: Էդելմանը, որի մայրը եւ մեծ ծնողները Հոլոքոսթի վերապրողներ են, ընդունում է, որ թեման ծանր է: «Բայց հատկապես հիմա կարեւոր է հիշել այս պատմությունները, քանի որ առանց զգոնության դա կարող է նորից կրկնվել»,- ասում է նա: «Մարդիկ ինձ թատերագիր են անվանում, բայց ես իրականում ավելի շատ համադրող եմ, քանի որ պիեսի 90 տոկոսն հատվածներ են օրագրերից»:

Ավելացնենք, որ Վահրամ Տատրյանը (1900, Չորում – 1948, Ֆրեզնո) իր օրագիրը գրել է 1915-ին, երբ 15 տարեկան էր: Ցեղասպանության ժամանակ ընտանիքով աքսորվել է արաբական անապատներ, հասել Հալեպ, ապա՝ Հորդանան: Այնուհետեւ ընտանիքի ողջ մնացած անդամները հանդիպել են Կոստանդնուպոլսում, 1936-ին հաստատվել են Ֆրեզնոյում: Տատրյանի «Դէպի անապատ. փրցված էջեր օրագրէս» հատորը հրատարակվել է 1945-ին, Նյու Յորքում, հայերեն, իսկ 2006-ին Լոնդոնի «Կոմիտաս» հրատարկչությունն այն լույս է ընծայել անգլերեն՝ վերնագրով (թարգմանիչ՝ Հակոբ Խաչիկյան):                                            

Ա. Բ.