Ուզբեկստանի հայերի մասին
ԵՐԵՎԱՆ–ՏԱՇՔԵՆԴ – Հանրային գործիչ, լրագրող Գեորգի Սահակովը (ծն. 1960, Տաշքենդ) Ուզբեկստանի հայ համայնքի ակտիվ անդամներից է: 2008 թվականից հայկական «Դեպի ապագա» ամսագրի գլխավոր խմբագիրն է: Հեղինակ է Սփյուռքում մայրենի լեզվի պահպանման, Ուզբեկստանի այլ ազգային համայնքների եւ հայ Սփյուռքի կառույցների հետ կապերի, աշխարհում տեսանելի հետք թողած ականավոր մարդկանց մասին հոդվածների, որոնք հրապարակվել են սփյուռքյան հայտնի մի շարք լրատվամիջոցներում:
–Հարգելի՛ Գեորգի, ինչպե՞ս կբնութագրեք Ուզբեկստանում հայերի ներկայության պատմությունը:
-Հայ վաճառականներն ու քրիստոնյա միսիոներները Կենտրոնական Ասիայում հայտնվել են դեռեւս Մետաքսի մեծ ճանապարհի ձեւավորման ժամանակ: Դարեր անց սկսվել է ներգաղթի նոր ալիք՝ կազմված հազարավոր հմուտ արհեստավորներից, որոնց Լենկթեմուրն իր երկրորդ արշավանքից հետո վերաբնակեցրել է Սամարղանդում՝ իր մայրաքաղաքի շինարարության համար:
Թեեւ հայերը քրիստոնյաներ էին, կայսրության տարածքում նրանք հալածանքների չեն ենթարկվել: Վերաբնակների թվում եղած Կարապետ Ջուղայեցի քահանան դարձել է տեղի քրիստոնյա համայնքի եպիսկոպոսը: Սա տեղական բնակչության դրսեւորած հանդուրժողականության ուշագրավ օրինակ է:
Հայերի ներգաղթի երրորդ ալիքը տեղի է ունեցել 19-րդ դարի վերջին: Այդ ժամանակ գյուղացիներ եւ հմուտ բանվորներ ընտանիքներով տեղափոխվել են այստեղ՝ աշխատանք գտնելու Անդրկասպյան երկաթուղու շինարարության վրա: Միաժամանակ վերաբնակները հիմնել են հայկական դպրոցներ՝ իրենց ազգային ինքնությունը պահպանելու նպատակով:
Մեր ընտանիքում հաճախ էին հիշում 1920-1930-ական թվականների Տաշքենդի Հայ բանվորական տունը: Այն ունեցել է աղոթասենյակ, դպրոց եւ նույնիսկ սիրողական թատրոն: Հայկական թատրոնը գործել է մինչեւ 1936 թվականի սկիզբը, երբ խորհրդային իշխանությունները հարկադրաբար փակել են այն՝ մյուս բոլոր հայկական հասարակական կազմակերպությունների հետ միասին: 1940-ականների սկզբին փակվել է նաեւ դպրոցը, իսկ Հայ բանվորական տան շենքը սկզբում վերածվել է պահեստի, ապա քանդվել:
Շատ տարիներ անց գրքերից իմացա, որ նման Հայ բանվորական տներ եղել են ամբողջ Կենտրոնական Ասիայում:
Այն փաստը, որ Ուզբեկստանի Հանրապետությունը շարունակում է մնալ բազմազգ երկիր, որտեղ իրավական պաշտպանությամբ ապրում են ավելի քան հարյուր ազգությունների ներկայացուցիչներ, արտացոլում է ուզբեկ ժողովրդին բնորոշ հատկանիշները՝ գրկաբացությունը, իմաստությունը, ճկունությունն ու բոլոր ծագումների եւ հավատքների մարդկանց նկատմամբ հարգանքը:
Այս հրաշալի ժողովուրդը մարդասիրության վառ օրինակ ցուցադրեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, երբ Խորհրդային Միության գերմանական բռնազավթման ենթարկված շրջաններից հարյուրավոր գործարաններ տարհանվեցին Ուզբեկստան, իսկ հարյուր հազարավոր մարդիկ այնտեղ ապաստան գտան:
–Ենթադրում եմ, որ, ինչպես Կենտրոնական Ասիայի շատ հայեր, ձեր ընտանիքն էլ արմատներով Արցախից է:
-Ճիշտ այդպես: Ծնվելով ավանդական հայ ընտանիքում՝ ես մինչ օրս իմ վաղ մանկության տարիները հիշում եմ որպես կյանքիս ամենաերջանիկ շրջանը: Մեր տանը հայերեն խոսքը հնչում էր տատիկիս ու պապիկիս շուրթերից, իսկ փոխադարձ սիրո, բարության եւ մարդկային ներդաշնակ հարաբերությունների արժեքները մեզ փոխանցվում էին ամեն օր: Դա նաեւ իմ առաջին հաղորդակցությունն էր հայկական ավանդույթին:
Տատիկս՝ Աստղիկը եւ պապիկս՝ Մարկոսը, որոնք խոսում էին Արցախի բարբառով եւ Հադրութի գյուղական դպրոցում ընդամենը երեք տարվա կրթություն էին ստացել, օգնեցին ինձ կատարել առաջին քայլերս Մաշտոցի այբուբենի եւ գրական հայերենի ուսուցման ճանապարհին: Նրանք իրենք հնարավորություն չէին ունեցել շարունակելու ուսումը, քանի որ շատ վաղ էին հրաժեշտ տվել մանկությանը՝ ծնողներին օգնելու համար: Մի՞թե դա յուրատեսակ երեւույթ չէր: Նրանց թոռը շարունակելու էր հայերենին տիրապետել հիմնականում ինքնուրույն:
Հայրս գործուղումից վերադառնալիս Մոսկվայից իր նախադպրոցական տարիքի որդու համար բերեց առաջին հայերեն դասագիրքը: Դա Արարատ Ղարիբյանի հայերենի ինքնուսույցն էր: Դպրոցական եւ համալսարանական տարիներին ես կրթություն եմ ստացել ռուսերենով եւ մեծացել եմ բազմազգ միջավայրում: Ունեի բազմաթիվ ուզբեկ, ռուս եւ հրեա ընկերներ, ինչն արժեքավոր փորձառություն էր: Միեւնույն ժամանակ, ինքնուրույն շարունակում էի առաջ շարժվել հայերենի ուսման ճանապարհով: Իմ սերունդը, ինչպես նաեւ մեր նախորդը, ազգային ինքնության հետ կապված բազմաթիվ հարցեր լուծում էր ռուսերեն թարգմանված հայկական գրականության ընթերցանության միջոցով, քանի որ ռուսերենը միջէթնիկական հաղորդակցության լեզուն էր: Խորհրդային Միությունում գործում էր գրական թարգմանության բացառիկ դպրոց: Առաջին անգամ ռուսերենով կարդացի Սիլվա Կապուտիկյանի, Հովհաննես Շիրազի եւ Ավետիք Իսահակյանի պոեզիան, Դերենիկ Դեմիրճյանի «Վարդանանք» վեպը, Հրանտ Մաթեւոսյանի եւ Վիլյամ Սարոյանի ստեղծագործությունները, ինչպես նաեւ Գեւորգ Էմինի «Յոթ երգ Հայաստանի մասին»-ը: Իմ սիրելի հայ հեղինակների ցանկը տարիների ընթացքում չի փոխվել, իսկ Սարոյանն ու Էմինը ժամանակի ընթացքում նույնիսկ ավելի հարազատ են դարձել ինձ: Էմինն առանձնապես մոտ է ինձ, քանի որ մենք ունենք նույն՝ հիդրոտեխնիկի մասնագիտություն: Տարիներ անց՝ 2015 թվականին, արժանացա Հայաստանի Սփյուռքի նախարարության «Վիլյամ Սարոյան» մեդալին:
–Ի՞նչ փոփոխություններ տեղի ունեցան համայնքի ներսում Ուզբեկստանի անկախացումից հետո: Ո՞ր գործոնն է ազգային ինքնության պահպանման եւ արմատներին վերադառնալու գլխավոր խթանը:
-Դժվար հարց է, սակայն, թերեւս, դա բնորոշ է ոչ միայն Սփյուռքի հայերին, այլեւ մյուս էթնիկ խմբերին, որովհետեւ 1980-ականների վերջին բոլորն անկեղծ ցանկությամբ ձգտում էին վերադառնալ իրենց արմատներին: 1989 թվականին՝ Խորհրդային Միության գոյության վերջին շրջանում, հայ մշակութային կենտրոններ ստեղծվեցին Տաշքենդում, Սամարղանդում եւ Անդիջանում: Ուզբեկստանի հայ համայնքի վերածննդի ակունքներում կանգնած է ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստուհի Թամարա Խանում-Պետրոսյանը: Մեր նշանավոր հայրենակցուհին ցանկանում էր, որ մայրաքաղաքի մշակութային կենտրոնը տեղակայվեր իր անունը կրող, վերջերս բացված հուշաթանգարանի հարկի ներքո:
Անկեղծ ասած, համայնքը ծնվեց ոչ միայն ոգեշնչող կարգախոսների, այլեւ ծանր ու հետեւողական աշխատանքի շնորհիվ: Նորաբաց մշակութային կենտրոնի հիմնադիրներից շատերը նախկինում եղել էին Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության անդամներ: Նրանք կրքոտ բանավիճում էին ազգային ավանդույթի գրեթե յուրաքանչյուր մոռացության մատնված մանրուքի շուրջ: Հավանաբար դա բնական գործընթաց էր: Վեց տասնամյակ էր անցել այն պահից, երբ խորհրդային իշխանություններն արգելել էին ազգային մշակույթի զարգացած կառույցները: Դա իսկապես բացասաբար էր անդրադարձել արտերկրի հայության մի քանի սերունդների ազգային ոգու վրա: Մարդիկ պարզապես մոռացել էին, թե ինչպես կարելի է միասին ապրել եւ գործել հանուն ընդհանուր ազգային շահերի:
Հասկանալով, որ այդ գործընթացը կարող է երկար ձգվել, ես որոշեցի ժամանակ չկորցնել: Հավաքեցի աշակերտների երկու խումբ եւ, չսպասելով մայրենի լեզվով ուսուցչի հայտնվելուն, սկսեցի նրանց սովորեցնել հայոց այբուբենն ու լեզուն: Դրանք հրաշալի տարիներ էին՝ ոչ միայն մեր ընդհանուր արմատներին վերադառնալու, այլեւ ինքնաճանաչման ճանապարհին:
1993 թվականին հիմնադրվեց մեր հայկական կիրակնօրյա դպրոցը, որը շատ արագ ներգրավեց մեծ թվով երեխաների եւ մեծահասակների՝ մայրենի լեզուն եւ ավանդույթներն ուսումնասիրելու նպատակով: Սամարղանդի հայերը՝ երեխաներից մինչեւ տարեցներ, մասնակցեցին 1905 թվականին կառուցված եւ խորհրդային իշխանությունների որոշմամբ փակված Սուրբ Աստվածածին հայկական եկեղեցու վերականգնմանը: 1995 թվականին, տասնամյակների արգելքից եւ վերանորոգումից հետո, այն իր դռները բացեց հավատացյալների առջեւ՝ դառնալով ժամանակակից Կենտրոնական Ասիայում վերաբացված առաջին հայկական եկեղեցին: 2007 թվականին հայկական եկեղեցի բացվեց նաեւ մայրաքաղաքում: Ամեն տարի Սամարղանդի Սուրբ Աստվածածին եւ Տաշքենդի Սուրբ Փիլիպոս եկեղեցիներում նշվում են Սուրբ Ծնունդը, Տյառնընդառաջը, Զատիկը, Վարդավառը, Խաղողօրհնեքը եւ Սուրբ Թարգմանչաց տոնը:
–Իսկ ի՞նչ ենթակառուցվածքներ եւ ծրագրեր է պահպանում համայնքը:
-Մի քանի տարի անց, առաջին հայացքից, պատկերը թվում էր գրեթե իդեալական՝ իր գրավիչ գույներով: Թեեւ Ուզբեկստանի պետությունն ու կառավարությունը մեզ եւ երկրում գործող մյուս ազգային համայնքներին ցուցաբերում են ոչ միայն բարոյական, այլեւ ֆինանսական աջակցություն եւ շատ բան են անում մեզ համար, այնուամենայնիվ, պետք է արձանագրել, որ «դեպի տաճար տանող ճանապարհին»՝ դրա լայն իմաստով, իրական վերածնունդ չի երեւում: Կիրակնօրյա դպրոցն այլեւս լեցուն չէ աշակերտներով, իսկ եկեղեցին բազմամարդ է լինում միայն Սուրբ Ծննդյան եւ Զատկի մեծ տոներին: Սովորական օրերին Ուզբեկստանի մոտ հիսուն հազար հայերից միայն մոտ մեկ տոկոսն է մնում համայնքային կյանքի ակտիվ մասնակից:
1993 թվականին հայկական կիրակնօրյա դպրոցի բացումից ի վեր այն շարունակում է մնալ համայնքային կյանքի կարեւոր բաղադրիչը: Մշակութային կենտրոնի բազմաթիվ հաջողված ծրագրեր ծնվել են հենց այնտեղ, այդ թվում՝ պարային ստուդիան, «Արվեստ» ստուդիան եւ նույնիսկ «Տաշքենդի հայեր» հումորային թիմը, որը 2003 թվականին դարձավ Ուզբեկստանի չեմպիոն:
Բացի դպրոցում դասավանդելուց, ես նախաձեռնել եմ մի շարք ծրագրեր, այդ թվում՝ «Դար» սիրողական թատրոնը: Մեր երիտասարդների հետ բեմադրել ենք ներկայացումներ՝ հիմնված Հովհաննես Թումանյանի հեքիաթների, Գրիգոր Նարեկացուն նվիրված ստեղծագործությունների վրա, ինչպես նաեւ մեր սեփական երաժշտական ներկայացումը՝ ներշնչված Պըլը-Պուղու պատմություններից եւ Առնո Բաբաջանյանի երգերից: Այստեղ ստեղծվեց նաեւ երիտասարդական բանավեճի ակումբ, իսկ «Մեր օջախ» ակումբում հանդիպումներ էինք կազմակերպում «Դեպի ապագա» ամսագրի ընթերցողների հետ: Այդ միջոցառումները տեղի էին ունենում Թամարա Խանումի հուշաթանգարանում:
«Դեպի ապագա» ամսագիրը, որի խմբագիրն եմ 2008 թվականից եւ որը նախատեսված է լայն ընթերցողական շրջանակի համար, լուսաբանում է համայնքային կյանքն ու տարբեր ոլորտներում իրականացվող ծրագրերը, ինչպես նաեւ անդրադառնում է Ուզբեկստանի միջէթնիկական տարածքում կապերի ամրապնդմանը եւ Հայաստան-Սփյուռք հարաբերություններին: Հարկ է նշել, որ մեր ամսագրի ստեղծման համար մեզ ոգեշնչել է Շառլ Ազնավուրը: 2005 թվականին Ուզբեկստանի նախագահը Սամարղանդ էր հրավիրել մեր նշանավոր հայրենակից աշխարհահռչակ շանսոնյեին՝ որպես «Շարք թարոնալարը» («Արեւելքի մեղեդիներ») միջազգային ֆոլկլորային փառատոնի ժյուրիի անդամ:
–Ավելի քան երեսունհինգ տարիների ընթացքում ի՞նչ գլխավոր եզրակացության հանգեցիք՝ որպես համայնքային գործիչ:
-Այն, որ համայնքը կենդանի օրգանիզմ է: Համայնքն ապրում է վերելքներ, խանդավառության ալիքներ ու ցնցումներ, ակտիվության անկումներ, նույնիսկ հիվանդություն եւ թուլություն՝ հաստատելով այս գործընթացի ողջ «ֆիզիոլոգիան» եւ մարդուն, իր ժամանակի մեջ, նրան մենակ թողնելով սեփական մտքերի ու վերաբերմունքների հետ: Ժամանակը ստեղծում է նոր նախընտրություններ՝ ճանապարհի եզրին թողնելով այն, ինչ երեկ ամենակարեւորն էր թվում եւ առաջին պլան բերելով այն, ինչը ժամանակին անհնար կլիներ դասել հավերժական ազգային արժեքների շարքը:
Մոտ տասնհինգ տարի առաջ հանդիպեցի մի տարեց հայ կնոջ: Նա ութսունն անց էր եւ իր տնային գրադարանը՝ հայ հեղինակների գրքերով, բերեց Մշակութային կենտրոն: Ինչո՞ւ էր «աշխարհի ամենաընթերցասեր ազգի» ներկայացուցիչը որոշել հրաժարվել իր գրքերից: Դա առանձին ցավի թեմա է: Հայերեն գիրքը՝ իր հավաքական իմաստով, վերապրել է պատերազմներ, հեղափոխություններ, հալածանքներ ու բռնություններ: Բազմիցս հայտնվել է ճակատագրի եզրագծին, սակայն միշտ մնացել է ազգի սրբազան խորհրդանիշներից մեկը: Բայց ժամանակի ընթացքում կռունկի կանչը դարձել է գրեթե անլսելի, եւ մարդիկ դադարել են կարդալ մեր մեծերի գրքերը: Նոր զանգվածային մշակույթի հեղինակներն այլեւս չեն հասնում «մտքերի տիրակալների» բարձր կարգավիճակին, թեեւ գրողի խոսքը խիստ անհրաժեշտ է:
Մեր զրույցի ընթացքում ես այդ կնոջը հայերեն հարցրի՝ խոսո՞ւմ է հայոց լեզվով: Նա ռուսերեն պատասխանեց, որ՝ ոչ: Պատասխանելուց առաջ երկար լռեց, եւ ես զգացի ծանր հոգեկան հարվածի նման մի բան. հայ տատիկ, որը հայերեն չի խոսում: Հիշեցի, թե ինչպես մոտ քսան տարի առաջ, հետեւելով Սփյուռքում մայրենի լեզվի կորստի ընթացքին, գրել էի «Տատիկին որոնելիս» հոդվածը՝ հարգանքի տուրք մատուցելով ոչ միայն մայրենի լեզվի իսկական ուղեցույցին, այլեւ ավանդական օջախի եւ ամուր ընտանիքի պահապանին: Իսկ հիմա այդ տատիկն այլեւս չկա ընտանիքում, եւ ոչ ոք չի մնացել, որ սովորեցնի՝ ինչպես մնալ հայ: Սա ինքնության յուրատեսակ կամերտոն է, որը միաժամանակ արտացոլում է ազգային կյանքի բազմաթիվ շերտեր: Անիմաստ է մեղավորներ փնտրելը, որովհետեւ կամերտոնը մեղավորներ չի մատնանշում, բայց ստիպում է մտածել շատ բաների մասին:
Մի անգամ փարիզաբնակ մաթեմատիկայի պրոֆեսոր եւ պատմաբան Կլոդ Մութաֆյանը ձեւակերպեց մեր ժամանակների համար չափազանց ճշգրիտ եւ դժվար վիճարկելի մի սկզբունք. «Հայ լինելն ընտրություն է»: Նա նկատի ուներ սփյուռքի երիտասարդ սերնդին՝ կասկածներով ծանրաբեռնված, ինքնաբացահայտումից խուսափող, մաշված կամ փխրուն ինքնություն ունեցող մարդկանց, որոնք, այնուամենայնիվ, ներսում շարունակում են իրենց հարցնել. «Ո՞վ եմ ես»:
Ոմանք հաճույքով մասնակցում են «Պարենք քոչարի» կարգախոսով ֆլեշմոբներին: Այդպիսի հիշարժան համահայկական միջոցառում տեղի ունեցավ 2015 թվականին: Մյուսները, ավելի համեստ ճաշակ ունենալով, սիրով հաճախում են հայկական էստրադային կամ հաճախ «ռաբիս» կոչվող երաժշտության համերգների: Ինչպես մի գրող է ասել. «Պարի մեջ են բնակվում ժողովրդի բնավորությունն ու հոգին»: Պարը լեզու չի պահանջում, իսկ երգը պարզապես դիպչում է ականջին:
Պետք է ընդունել, որ անցումային հասարակություններում, որտեղ ազգային կարծրատիպերն ու պատկանելության նշանները դառնում են չափազանց ճկուն, մայրենի լեզվի անվերապահ առաջնայնությունը՝ որպես ինքնության գլխավոր գործոնի եւ «արվեստներից կարեւորագույնի», այլեւս լիովին արդյունավետ չի գործում: Բայց, այնուամենայնիվ, պե՛տք է գործի:
«Մեզ տրված չէ գուշակել, թե մեր խոսքն ի՛նչ արձագանք կգտնի»,- գրել է Ֆյոդոր Տյուտչեւը: Իսկ եթե դա մեզ տրված չէ, ուրեմն պետք է պարզապես ապրել…
Եվ ամբողջ այս դրամատիկ պատմությունն, ի վերջո, հանգում է մեկ մարդու: Դարերի ու սահող ինքնության փորձությունների միջով անցնելով՝ նա շարունակում է մայրենի լեզուն սովորել որպես օտար լեզու, արդեն յուրացրել է գոյատեւելու արվեստը, բայց դեռ չգիտի, թե ինչպես ապրել, երբ կորցրել է կարեւոր հիմքերը եւ իրեն զգում է ներքուստ չբավարարված ու միայնակ:
Այսօրվա բեկումնային դարաշրջանում՝ իր «արագ սննդով եւ թույլ մարսողությամբ», գենետիկան թույլ օգնական է: Բայց այդ դեպքում ինչպե՞ս «ճանաչել քեզ, հասկանալ քեզ, սիրով գրկել քեզ»…
Առանց պապ ու տատ,
Հայրենական հող,
Մայրենի լեզո՛ւ,
Առանց հայր ու մայր:
Զարմանալի հա՜յ…
Իմ սիրելի Գեւորգ Էմինի այս տողերը կարծես ամփոփում են մտքերս: Պարզվում է՝ մնում է հույսը դնել կենդանի միջավայրի վրա՝ իր ողջ ջերմ ու հոգատար բազմազանությամբ՝ ընտանիքի, եկեղեցու, կիրակնօրյա դպրոցի եւ համայնքի վրա՝ իր բովանդակալից մշակութային ծրագրերով: Ի վերջո, մենք ձեւավորվում ենք այն ամենից, ինչ մշտապես մեր աչքի առաջ է: Նաեւ՝ սեփական ջանքերից ու որոշումներից:
Դժվար խնդիր է: Շատ դժվար:
Բայց ամեն ինչ մեր ուժերի, մեր կամքի մեջ է, եթե միայն ցանկություն կա:
ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ
