Ռազմական պատմության մասնագետ Մհեր Հակոբյանի անդրադարձը մ․թ․ա․ I դարում մեր տարածաշրջանում ընթացող ռազմաքաղաքական զարգացումներին։
38 մայիսի 6-ից 9-ը ընթացած Գինդարոս լեռան ճակատամարտը ԾԱՆՐ ՀԱՐՎԱԾ ՀԱՍՑՐԵՑ Արևելքում գործող Պարթևական թագավորության դաշտային բանակին, որը առժամանակ ուղղակի դադարեց գոյություն ունենալ: Կշեռքի հաջողության նշանը, փաստորեն, զգալի կերպով թեքվեց դեպի Մարկոս Անտոնիոսի ու Հռոմեական հանրապետության կողմը, իսկ այս պարագայում հիմնավորված և ինչ-որ տեղ նաև տրամաբանական էր սպասել, որ ՏԻԳՐԱՆ II ՄԵԾԸ ԿՐԿԻՆ ԳՈՐԾԻ ՄԵՋ ԿԴՆԻ ԻՐ ՓԱՅԼՈՒՆ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆ:
Եվ այսպես, պարտության մատնելով Բակուրին, հռոմեական բանակի հրամանատար Պուբլիոս Բենտիդիոսը շարժվեց դեպի Հարավային Ասորիք՝ հյուսիսում, սակայն, իր տեղակալ Պուպեցիոս Սիլոնի գլխավորությամբ թողնելով զգալի ուժեր: «Հերովդեսը, անցնելով Հռոմ՝ Անտոնիոսի, Կեսարի և Սինկլիտոսի առաջ պատմում է իր հավատարմությունը հռոմեացիներին։ Դրանից հետո Անտոնիոսից Հրեաստանի թագավոր նշանակվելով՝ նա հռոմեական զորքերով իրեն օգնական է վերցնում Վենտիդիոս սպարապետին, որպեսզի Հայոց հետ պատերազմի և Անտիգոնոսին տապալի: Ասորիք հասնելով՝ նա փախուստի է մատնում Հայոց զորքերը։ Սիղոնին թողնելով, որ հայերին դիմադրի Եփրատի մոտ, իսկ Պակարոսին էլ սպանելով` Վենտիդիոս սպարապետն ինքը դառնում է Երուսաղեմ՝ Անտիգոնոսի դեմ: Հայերը, սակայն, նորից օգնություն ստանալով պարսիկներից, դիմում են Սիղոնի վրա և հալածում են նրան՝ շպրտելով Վենտիդիոսի մոտ ու անչափ արյունահեղություններ անելով» (Մովսես Խորենացի «Հայոց պատմություն», գիրք 2, գլուխ 19),- շարունակում է պատումը Պատմահայրը՝ մեզ փոխանցելով, դժբախտաբար, ԿՐԿԻՆ ՍՏՎԵՐՈՒՄ ՄՆԱՑԱԾ, սակայն Տիգրան II Մեծի ռազմաքաղաքական գործունեության, ինչպես նաև Հայկական բանակի անցած փառահեղ ուղու դրվագներից ևս մեկը:
Եվ այսպես, մ.թ.ա. 38 թվականի մայիսի վերջին Զևգմայի ճակատամարտում Մեծ Հայքի (մոտ 90.000) և Հայոց Միջագետքի (մոտ 10.000) թագավորությունների միացյալ բանակը ծանր պարտության մատնեց Հռոմեական հանրապետության համալրված, հաջողությունը զարգացնել փորձող ու Պուպեցիոս Սիլոնի գլխավորությամբ առաջխաղացում իրականացրած բանակին (մոտ 70.000) (Մովսես Խորենացի «Հայոց պատմություն», գիրք 2, գլուխ 20; Դիոն Կասսիոս «Հռոմեական պատմություն», գիրք 49, գլուխ 20, 21)։ Այս ճակատամարտը խորհրդահայ պատմագիտության կողմից, սակայն, ինչպես և սպասելի էր, հայտարարվել է ոչ իրական, դե իսկ համաշխարհային պատմագիտությունն էլ ընդհանրապես չի ընդունում վերջինիս գոյությունը:
Արդյունքում, սակայն, համադրելով այս ճակատամարտը նախորդ իրադարձությունների հետ, հնարավորություն է ստացվում ՏԵՂԱԴՐԵԼ ԱՅՆ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿՈՆԿՐԵՏ ՇՂԹԱՅՈՒՄ, որտեղ վերջինս գտնում է իր ճշգրիտ տեղը: Այս կապակցությամբ մինչև առաջ անցնելը հերթական անգամ հիշենք, որ համաշխարհային պատմագիտությանը հիմնականում ԽՈՐԹ ԵՆ տարածաշրջանային մի շարք իրադարձությունների վերաբերյալ արժեքավոր տեղեկությունները հայտնող հայկական աղբյուրները, կամ էլ վերջիններս, կրկին չարաբաստիկ եվրոպակենտրոնության պատճառով, առնվազն խիստ թերագնահատվել են և չեն օգտագործվել իրադարձությունները լուսաբանելիս:
Կոնկրետ այս օրինակի վրա պարզորոշ երևում է, թե ինչպես Մովսես Խորենացուն անտեսելը բերել է իրադարձությունների ամբողջական պատկերի կորստին: Ասվածի կապակցությամբ հատկանշական է, որ Դիոն Կասսիոսը՝ հռոմեական կողմից հիմնական սկզբնաղբյուրը մ.թ.ա. 38 թվականի մայիսի 6-9-ի Գինդարոս լեռան ճակատամարտին անմիջապես հաջորդող իրադարձությունների վերաբերյալ, հռոմեական բանակի որևէ անհաջողության մասին չի հայտնում, սակայն վերջինիս երկում այնուհանդերձ առկա են որոշակի տողատակեր: Այսպես, Դիոն Կասսիոսը հայտնում է, որ, ՉՆԱՅԱԾ պարթևների դեմ ձեռք բերած մեծ հաջողությանը, Մարկոս Անտոնիոսն այնուհանդերձ չափազանց դժգոհ մնաց Պուբլիոս Բենտիդիոսից և վերջինս պաշտոնազրկվեց՝ դրանից հետո այլևս երբեք չզբաղեցնելով որևէ զինվորական պաշտոն:
Դիոն Կասսիոսը այս հանգամանքը բացատրում է Մարկոս Անտոնիոսի ռազմաքաղաքական խանդով, այն ենթատեքստով, որ վերջինս չէր ցանկանում Պուբլիոս Բենտիդիոսի փառքի հետագա մեծացումը, սակայն կարելի է ենթադրել, որ որոշակիորեն, իսկ գուցե նաև հիմնականում իր դերն է ունեցել հենց այն հանգամանքը, որ Պուբլիոս Բենտիդիոսի ենթակա Պուպեցիոս Սիլոնը, այսինքն` փաստացի՝ Պուբլիոս Բենտիդիոսը, ԾԱՆՐ ՊԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ ԷՐ ԿՐԵԼ Գինդարոս լեռան ճակատամարտին անմիջապես հաջորդող ժամանակաշրջանում, ինչի հետևանքով Գինդարոս լեռան ճակատամարտում ձեռք բերված հաջողությունը մեծապես արժեզրկվել էր:
Արդյունքում կարելի է լիովին հիմնավորված գալ հետևության, որ մ.թ.ա. 38 թվականի մայիսի 6-9-ի Գինդարոս լեռան ճակատամարտում Պարթևական թագավորության բանակի կրած խոշոր պարտությունից հետո Մեծ Հայքի թագավորության բանակն իր հիմնական ուժերով ՄԻՋԱՄՏԵԼ Է ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ և, ինչ որ տեղ Զևգմայի գետանցման մոտակայքում ծանր պարտության մատնելով Հռոմեական հանրապետության բանակին ու փոխելով պատերազմի ընթացքը, ԿԱՅՈՒՆԱՑՐԵԼ Է ԻՐԱՎԻՃԱԿԸ:
Այսպիսով՝ կարծում եմ, որ ժամանակն է իր արժանի տեղում դնել Տիգրան II Մեծի գահակալության նաև ամենավերջին այս իրադարձությունը ևս, երբ Մեծ Հայքի թագավորությունը, ժամանակին իր մասնակցությունը բերելով զարգացող իրադարձություններին, կրկին վերականգնեց ռազմաքաղաքական հավասարակշռությունը Արևելքում:
