«Ցնծա, քանզի բռնակալը չի հասնելու իր փափագին»
«Հաֆեզ»
Իրանի նախագահ Էբրահիմ Ռայիսին հունվարի 24-ին իրականացրեց երկու անգամ հետաձգված իր պաշտոնական այցը Թուրքիա:
2021 թվականի օգոստոսին Իրանի նախագահի պաշտոնն ստանձնած Էբրահիմ Ռայիսին, որի հռչակած արտաքին քաղաքականության հիմնադրույթներում կարեւոր տեղ էր հատկացվում հարեւան երկրների հետ հարաբերությունների սերտացմանը, ընտրվելուց երեսուն ամիս անց վերջապես որոշեց Թուրքիա այցելելու համար իր աշխատանքային ժամանակացույցում մեկ օր հատկացնել:
Ռայիսիի այցն Անկարա տեղի է ունենում այնպիսի պայմաններում, երբ տարածաշրջանում շարունակում են մոլեգնել Գազայի շուրջ ծավալվող գործընթացները, եւ երբ Թուրքիա-Ադրբեջան տանդեմը կտրուկ փոխում է Հարավային Կովկասի հարցերում հռետորաբանությունն ու իր քարոզչական մեքենաների միջոցով, «խաղաղության օրակարգին» հետամուտ լինելու կարգախոսի փոխարեն, ավելի լայնորեն շրջանառում է հայ-իրանական միջպետական սահմանը կասկածի տակ առնող «Զանգեզուրյան» միջանցք բացելու խոսույթը:
Պատահական չէ, որ թուրքական «Al-Monitor» կայքը Ռայիսիի այցն Անկարա բնութագրել է որպես Իրան-Թուրքիա հարաբերություններում «Գազայի», ինչպես նաեւ «Զանգեզուրի» պատճառած ճեղքվածքը փակելուն ուղղված քայլ:
Հիշեցնենք, որ Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը երկկողմ համագործակցության շրջանակում՝ Իրան-Թուրքիա բարձր մակարդակի համագործակցության 7-րդ համատեղ նիստին մասնակցելու, ինչպես նաեւ սիրիական հարցով Աստանայի ձեւաչափի անդամ երկրների գագաթնաժողովին ներկա գտնվելու համար, 2022 թվականի հուլիսի 18-ին Էբրահիմ Ռայիսիի ձեւավորած 13-րդ կառավարության օրոք այցելել է Թեհրան:
Իրանն ու Թուրքիան, որպես դրացի ու պատմականորեն մրցակից պետություններ, երկկողմ հարաբերությունների հաղթահարման ուղղությամբ մեծ ջանքեր են գործադրում: Երկու պետություններն էլ տարածաշրջանում սեփական դիրքերի ամրապնդման եւ տարածաշրջանային դերակատարության ոլորտները հստակեցնելու հարցում երբեւե դադար չեն արձանագրել, որի պատճառով էլ երկկողմ հարաբերությունները հաճախ հակոտնյա ուղղություններով են զարգանում:
Այնուամենայնիվ, տուրք տալով պրագմատիզմին, Թեհրանն ու Անկարան վերջին տասնամյակներում կարողացել են ապահովել երկկողմ հարաբերությունների բարեկամական ֆոնը եւ որոշ դեպքերում` նույնիսկ աջակցել միմյանց:
Երկկողմ հարաբերություններում առկա մարտահրավերներն ու զարգացման միտումները
Անկարան կարեւորում է Թեհրանի տարածաշրջանային ու միջազգային դերը, թեկուզ հաշվի առնելով իր երկրի սահմանների անվտանգությունը, ստիպված է Իրանի հետ պահպանել բնականոն հարաբերություններ:
Իրաքի, Սիրիայի ու Իրանին սահմանակից այլ երկրների առնչությամբ Թուրքիայի հարավկովկասյան ու միջինասիական քաղաքականությունը կառուցված է Թեհրանի հետ մրցակցության հիմքի վրա, ինչը սահմանափակում է Իրանի հնարավորություններն այդ երկրներում: Դրա լավագույն օրինակներից է «Զանգեզուրյան» միջանցքի թնջուկը, որը հավասարազոր է Իրանի աշխարհաքաղաքական իրավիճակի փոփոխությանն ու Իրանի հյուսիսային շրջանների հետ տարանցիկության ու հաղորդակցական ուղիների հասանելիության կրճատմանը: Տարածաշրջանային հարցերով զբաղվող վերլուծաբանների ճնշող մեծամասնությունը համոզված է, որ Թուրքիան չի կարող «Զանգեզուրյան» միջանցքի հարցում անտեսել Իրանի մոտեցումները եւ ստիպված է հաշվի նստել նրա տեսակետների հետ:
Մյուս կողմից, Թուրքիայի էթնոկենտրոն ռազմավարությունը լուրջ մարտահրավեր է Թեհրանի եւ Անկարայի երկկողմ եւ տարածաշրջանային հարաբերություններում, ինչը թուլացնում է Իրանի ազգային անվտանգությունը նրա սահմաններում եւ Հարավային Կովկասում, ինչպես նաեւ Կենտրոնական Ասիայում:
Դրանով հանդերձ, Թեհրանն ու Անկարան փորձում են երկկողմ հարաբերություններին բարեկամական երանգ հաղորդել:
Իրաքի ու Սիրիայի պարագայում, չնայած առկա տարաձայնությունների, Թեհրանն ու Անկարան քրդական շարժմանը դիմակայելու հարցում վարում են միեւնույն քաղաքականությունը:
Իրանն ու Թուրքիան տարածաշրջանում օժտված են առանձնահատուկ ռազմաքաղաքական կարգավիճակով: Իրանը Թուրքիայի համար Արեւելքի հետ հաղորդակցվելու կամուրջի դեր է կատարում, իսկ Թուրքիան Իրանն Արեւմուտքին շաղկապելու առանձնահատուկ նշանակություն ունի:
Բացի այդ, Իրանն ու Թուրքիան, որպես մերձավորարեւելյան տարածաշրջանում արաբական աշխարհին չպատկանող երկրներ, վարքագծային ընդհանրություններով՝ աշխարհաքաղաքական դիրքով եւ էթնոմշակութային ուրույն հատկանիշներով, սերտորեն կապված են միմյանց հետ:
Այցի արդյունքը
Լրատվամիջոցների հաղորդման համաձայն, Իրան-Թուրքիա առեւտրա-տնտեսական կապերի բարձրագույն հանձնաժողովի՝ Անկարայում կայացած բարձր մակարդակի համագործակցության 8-րդ համատեղ նիստի քննարկման առանցքային թեմաներից են եղել Հարավային Կովկասին վերաբերող հարցերը: Ռայիսին նշել է, որ արտատարածաշրջանային երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի ու որոշ արեւմտյան երկրների ներկայությունը չի նպաստում Հարավային Կովկասի անվտանգությանն ու կայունությանը: Նա հայտնել է նաև Ադրբեջանի ու Հայաստանի միջեւ համաձայնության ձեռքբերման հարցում Իրանի աջակցությունը:
Ըստ զանգվածային լրատվամիջոցների, «Զանգեզուրյան» միջանցքի հարցը բանակցությունների ամենաառանցքային ու կողմերի համար առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող հարցերից է եղել, որի նկատմամբ Թեհրանն առանձնակի զգայնություն է ցուցաբերում:
Ռայիսիի Թուրքիա այցելության ընթացքում քննարկման առարկա դարձած քաղաքական հարցերից բացի, որոնց առանցքում պրոքսի պատերազմի տրամաբանությամբ տարածաշրջանում ընթացող ռազմական գործողություններին ցուցաբերված եւ երկու երկրների ղեկավարների հանդիպման ավարտն ազդարարող, ինչպես նաեւ կովկասյան տարածաշրջանի երկրների տարածքային ամբողջականությունը հարգելու եւ 3+3 տարածաշրջանային հարթակի կառուցողական նշանակության մասին համատեղ հայտարարության մեջ տեղ գտած ձեւակերպումներն էին, առանձնանում էր նաեւ առեւտրատնտեսական բնագավառին վերաբերող օրակարգային հարցերի քննարկումը, որոնք իրենց արտահայտությունը գտան երկու նախագահների ներկայությամբ ստորագրված տրանսպորտին, էկոնոմիկային, մշակույթին, ազատ տնտեսական գոտիներին, մամուլին եւ էներգետիկային վերաբերող տասը փաստաթուղթ:
Լուսանցքային դիպված
Իրանում մեծ տարածում ունի Հաֆեզի բանաստեղծությունների ժողովածվի օգնությամբ գուշակություններ անելու ավանդույթը: Այդ նպատակով բացվում է գրքի պատահական էջն ու ընթերցվում Հաֆեզի դիպվածաբար ընտրված բանաստեղծությունը եւ փորձ արվում վերծանել ու մեկնաբանել այն:
Թուրքիայի նախագահ Էրդողանի հետ հանդիպումներից մեկի ժամանակ, Իրանի նախագահ Ռայիսին բացում է Հաֆեզի ժողովածուն եւ պատահականորեն ընտրված էջում կարդում հետեւյալ բանաստեղծությունը՝
«Ցնծա՛, քանզի բռնակալը չի հասնելու իր փափագին»
Ընթերցելով Հաֆեզի այս բանաստեղծական տողը, Ռայիսին եզրակացնում է, որ «բռնակալ Իսրայելի ու սիոնիստների վախճանը մոտ է»:
Ի՞նչ իմանաս, միգուցե Ռայիսիի մտքին եղել է նաեւ հորինածին միջանցքով Իրանի կարմիր գիծը խախտելու մարմաջով տարված Բաքվի բռնապետի վախճանը, որի մասին նա գերադասել է լռել:
ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
