«Հետախույզի աշխատանքը պահանջում է ստեղծագործական մոտեցում, ինչի շնորհիվ հնարավոր է դառնում ինչ-որ մանրուքներից եւ բոլորին հայտնի տվյալներից ճիշտ հետեւություններ անել եւ ճիշտ որոշումներ կայացնել, որոնք հետախույզի պետության համար ճակատագրական նշանակություն կարող են ունենալ:
1924-2012, լեգենդար, ոչ լեգալ հետախույզ, ԽՍՀՄ հերոս Գեւորգ Վարդանյան
Չկան բարեկամ հատուկ ծառայություններ, կան բարեկամ պետությունների հատուկ ծառայություններ»
Ալլեն Ուելշ Դալլես ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզության վարչության տնօրեն 1953-1961թթ.
Ի՞նչ նկատի ուներ մեծարգո Ալլեն Դալլեսը (ԿՀՎ տնօրենը), երբ նման արտահայտություն արեց դեռեւս անցյալ դարի 50-ականներին: Չկան բարեկամ հատուկ ծառայություններ, որովհետեւ նույնիսկ ամենասերտ համագործակցող պետությունների հետախուզությունները կարող են մտնել միմյանց գրպանները եւ տեղեկատվություն գողանալ, եթե դա պահանջում են իրենց պետության շահերը:
Ընթերցողս հիմա կմտածի՝ այս խառը ժամանակներում, երբ Հայաստանում ներքաղաքական, հասարակական հարաբերությունների եւ խորհրդարանական ինստիտուցիոն ճգնաժամ է տիրում (տարաբնույթ ճգնաժամերի հատման կետում ենք գտնվում), ինչո՞ւ հանկարծ հիշեցինք ԿՀՎ-ն եւ նրա 5-րդ տնօրեն Ալլեն Դալլեսին:
Թերեւս նրա համար, որ ԿՀՎ-ի 31-րդ տնօրեն Վիլիամ Բերնսը, հուլիսի 15-ին կարճատեւ այց իրականացրեց Երեւան եւ հանդիպումներ ունեցավ Հայաստանի ղեկավարության հետ:
Այս տարի հունվար ամսին Բերնսը կոնֆիդենցիալ այցելություն էր ունեցել նաեւ Կիեւ, որտեղ նախագահ Զելենսկու հետ քննարկել էր Ուկրաինայի հնարավոր ընթացիկ ռիսկերը:
Սովորաբար ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի կամ այլ հետախուզական ծառայությունների բարձրաստիճան ղեկավարների այցելությունները այս կամ այն պետություն ունեն մեկ հիմնական նպատակ՝ դա համագործակցության ամրապնդման ստանդարտ միջոց է: Իհարկե, չի բացառվում նաեւ մի պետության հետախուզության ղեկավար հատուկ առաջադրանքով եւ առաջարկով մեկնում է մի այլ պետություն, եւ իհարկե այդ առաջարկը բարձրաձայն չի շեփորվում, նույնիսկ եթե այն շատ տրիվիալ հարց է:
Օրինակ, ԱՄՆ-ի հետախուզության պետին, ինչպես նաեւ նրանից անմիջապես հետո Հայաստան ժամանած Ռուսաստանի Արտաքին հետախուզության տնօրեն Սերգեյ Նարիշկինին (18 հուլիսի, 2022) կարող է շատ հետաքրքրել այն փաստը, որ Հայաստանում արդեն որոշակի ժամանակ խոսվում է ԱԱԾ-ի կառույցից դուրս արտաքին հետախուղության միավոր ստեղծելու մասին: Ե՛վ Ռուսաստանը, ե՛ւ ԱՄՆ իհարկե մեծ ցանկություն կունենան այդ նոր կառույցը ներքաշել իրենց ազդեցության ոլորտ, իրենց հատուկ դպրոցներում պատրաստել հայ հետախույզներին, պահել իրենց կողմնորոշման տակ:
Միեւնույն ժամանակ պետք չէ գիտությունների թեկնածու լինել, որպեսզի հասկանանք, թե ինչ խնդիրներ, նպատակներ եւ թիրախներ կարող է ունենալ Հայաստանում ԱՄՆ ԿՀՎ (օր. Իրան, Ռուսաստան), եւ ճիշտ հակառակ կողմնորոշմամբ՝ Ռուսական հետախուզությունը:
Ամբողջ խնդիրը նրանում է, թե Հայաստանի հատուկ ծառայությունները ինչպե՞ս կողմնորոշվեն, ինչպե՞ս անեն, որ այդ երկու հակամարտող հետախուզությունների շահերը համակերպեն հայ ժողովրդի, Հայաստանի եւ Արցախի անվտանգության շահերի հետ: Անկեղծ ասած, երկուսից էլ պետք է օգտվել, ծանր ու թեթեւ անել, եթե պետք է «խաղալ» նրանց հակամարտության առանցքում, ինչպես կաներ Իսրայելի «Մոսսադը» (հետախուզության մարմինը), ինչպես դա անում է Թուրքիան, Ադրբեջանը: Դա բավականին բարդ «շախմատային խաղ» կլիներ, բայց հնարավոր է՝ լավ «ուղեղային կենտրոն» ունենալու դեպքում: Իսկ եթե մի կողմի թելադրանքով «խաղանք» մյուսի դեմ, ապա միակ բանը, որ կունենանք, դա հաճախակի կադրային փոփոխություններ կունենանք, սենսացիոն հայտարարություններ, մի կողմի վրա «խաղացող դավաճաններ», ի վերջո, հսկայական ապարատի անիմաստ ֆինանսական ծախսեր:
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները սկսել են իրականացնել օտարերկրյա հետախուզական ակտիվ միջոցառումներ դեռեւս նախագահ Ջորջ Վաշինգտոնի օրոք, բայց II Համաշխարհային պատերազմից հետո միայն սկսեցին կառավարական հիմունքներով համակարգվող հետախուզության աշախատանք:
Փըրլ Հարբրի վրա ճապոնական օդային ուժերի հարձակումից հետո պրեզիդենտ Ֆրանկլին Ռուզվելտը հանձնարարեց Նյու Յորքի փաստաբան Ուիլյամ Ջ. Դոնովանին Հետախուզական ծառայության նախագիծ կազմել:
1942թ. հունիսին հիմնադրվեց Ռազմավարական ծառայությունների գրասենյակը (Office of Strategic Services): Այդ գրասենյակի խնդիրն էր՝ ստրատեգիական տեղեկատվության հավաքը, վերլուծությունը Միացյալ շտաբի պետերի (Joint Chiefs of Staff) պահանջով եւ իհարկե հատուկ գործառույթների (օպերացիաների) իրականացումը, որոնք այլ գործակալություններին չէին հանձնարարվում:
Նույն Ու. Դոնովանը, կամ ինչպես նրան անվանում էին «Վայրի Բիլլը» (Wild Bill) ղեկավարեց իր իսկ ստեղծած գրասենյակը 1942-1945թթ. (Chief of Intelligence Community):
1947թ. ԱՄՆ-ում ընդունվեց Ազգային Անվտանգության մասին օրենք, որը ստորագրվեց Հարրի Թրումենի կողմից: Այդ օրենքի հիման վրա ստեղծվեց Կենտրոնական հետախուզական վարչությունը, որն իր վրա վերցրեց Ռազմավարական ծառայությունների գրասենյակի բոլոր ֆունկցիաները եւ գործառույթները:
1949թ. ընդունվեց ԿՀՎ-ի մասին օրենքը (Central Intelligence Agency Act of 1949):
Այնուհետեւ հաստատվեց ԿՀՎ-ի տնօրենի պաշտոնը, նրան վստահվեց նաեւ ԱՄՆ նախագահի խորհրդականի (հետախուզության հարցերով) պաշտոնը, ինչպես նաեւ հաստատվեց տնօրենի Անվտանգության խորհրդի անդամ լինելը: 1981թ-ից ԿՀՎ տնօրենը համարվում է ամերիկյան հետախուզական ամբողջ համակարգի ղեկավարը:
ԿՀՎ տնօրենը նշանակվում է ԱՄՆ նախագահի կողմից եւ հաստատվում Սենատի կողմից: 2021թ. մարտի 19-ից տնօրենի պաշտոնը զբաղեցնում է Ուիլյամ Բյորնսը (Ուիլյամ Ջոզեֆ «Բիլլ» Բյորնսը կամ Բերնսը), նախկինում ԱՄՆ դեսպանը Ռուսաստանի Դաշնությունում:
Եվ այսպես, Բերնսը այցելում է այսօրվա անհանգիստ Հայաստան, որտեղ տեղի են ունենում իրադարձությունենր, որոնք լուրջ վերլուծումների կարիք ունեն: Ինճպե՞ս կնայեն այս այցին Ռուսաստանը եւ Իրանը, Ադրբեջանը, Թուրքիան՝ դժվար չէ գուշակել: Մեր հասարակությունը գուցե եւ շատ բան չիմանա այս այցի եւ բանակցությունների վերաբերյալ, բայց կարող եք չկասկածել. ուրեմն կան հարցեր, որ չպետք է լուծվեն գործող դեսպանատան մակարդակով:
Ռուսական եւ Իրանական հետախուզությունները ջանք չեն խնայի տեղեկատվություն որսալու համար: Վաղ թե ուշ նրանց որոշ բաներ հայտնի կդառնա այդ այցի վերաբերյալ:
Այն, թե ի՞նչ էր փորոձում ուսումնասիրել եւ համոզել ղեկավարությանը Ուիլյամ Բերնսը, կարելի է կանխատեսել եւ աստիճանաբար բացահայտել:
Իսկ ի՞նչ էր ուզում տեսնել եւ հասկանալ ռուսական հետախուզության պետը, կարելի է համոզված հայտարարել. «Մնու՞մ է արդյոք Հայաստանը իր ռազմավարական գործընկերության ֆոնին, թե՞ ոչ». քանի որ իրենք այդ հարցերում այնքան էլ հավատարիմ չեն գործում…
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ
Անվտանգության հարցերով փորձագետ
