Իրանն ու Հայ Առաքելական եկեղեցին տավուշյան շարժման համատեքստում

Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջեւ տեղի ունեցող խնդրահարույց սահմանազատման ու սահմանագծման գործընթացի ու տավուշյան վերջին իրադարձույթյունների նկատմամբ  Իրանի ցուցաբերած առանձնահատուկ ուշադրությունը պայմանավորված չէ միայն  տարածքային ամբողջականության հարցում Թեհրանի սահմանած «կարմիր գծով» եւ Հյուսիս-Հարավ միջանցքում Հայաստանի խաղացած նշանակալի դերակատարությամբ:  Ընթացիկ քաղաքական անցուդարձերում Հայ Առաքելական Եկեղեցու խաղացած դերակատարությունը նույնպես այդ առանձնահատուկ վերաբերմունքի գլխավոր պատճառներից է:

Կա կարծրացած պատկերացում, որ Արեւմտյան ու Կենտրոնական Եվրոպայի   երկրների մշակութային եւ գաղափարական զարգացման դարաշրջանում տեղի ունեցած «Վերածնունդից» հետո,  այլեւս քրիստոնեությունը   ժողովուրդների սոցիալ-քաղաքական կյանքում դերակատարություն ստանձնելու մենաշնորհային կարգավիճակից զրկվել է: Սակայն, արդյո՞ք այդ պատկերացումը կարելի է ընդհանրացնել նաեւ Հայ Եկեղեցու վրա:

 Դարեր շարունակ պետականությունից զրկված Հայաստանի համար եկեղեցու դերը եղել է առանձնահատուկ, եւ այդ հանգամանքը չի վրիպել  կրոնապետական Իրանի տեսադաշտից:
Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանի ղեկավարած ներկայիս շարժումը   կարծես Իրանի Իսլամական Հանրապետության հեղափոխական վերնախավի մոտ շահական Իրանում այաթոլլահ Խոմեյնիի առաջնորդությամբ հաղթանակած հեղափոխության հուշերն է արթանցնում: 

Բացի այդ, ժողովուրդների քաղաքական կյանքում հոգեւորականների ներգրավվածությունն Իրանի համար որոշակի ազդակ է հանդիսանում այն առումով, որ կառավարման համակարգում կրոնապետական կարգերի ներդրումն արդարացնելու հարցում  իրանցիները,  իսլամական աշխարհից  բացի, կարող են համախոհներ ունենալ նաեւ քրիստոնեադավան երկրներում:

Դատելով իրանցի փորձագետ Էհսան Մովահեդիանի՝ «iranian diplomacy»  կայքում   «Հուսեյնականների շարժումն ու հայ եկեղեցին՝ Հարավային Կովկասում իրանամետ երկու թեւեր» վերտառությամբ հրապարակած հոդվածից,   Իրանում համոզմունք կա, որ  հայաստանյան իրադարձությունները կարող են ազդել Իրանի թե՛ քաղաքական, եւ թե՛ տնտեսական կյանքի վրա: Հեղինակի համոզմամբ, Տավուշի թեմի առաջնորդի գլխավորած շարժման ձախողումը չի բխում Իրանի շահերից: Ելնելով այդ համոզմունիքից, հոդվածագիրն Իրանի ղեկավարությանը կոչ է անում  Հայաստանում տեղի ունեցող քաղաքական իրադարձությունների հարցում կրավորական կեցվածք չընդունել:

Հեղինակը նաեւ խորհուրդ է տալիս հայաստանյան իրադարձություններին կրոնական պրիզմայով չնայել եւ,  քրիստոնեադավան լինելու պատճառով, Հայաստանը չհակադրել մահմեդական Իրանին  ու  չխուսափել Հայաստանի  հոգեւորականների հետ համակեցության եզրեր փնտրելուց:

Հեղինակի խոսքերով՝ «երբ Ալիեւը Արաքսի հյուսիսային հատվածը նվիրաբերում է «սիոնիստներին», Մեծ Բրիտանիային, ՆԱՏՕ-ին ու հակաիրանական անջատողականներին, եւ երբ Իրանի շիադավան հյուսիսային հարեւանը Իրանի անտարբերության հետեւանքով վերածվում է Իսրայելի մասնաճյուղի, Հարավային Կովկասում Իրանի միակ հենակետը մնում է Հայաստանը»:

Մովահեդիանի գնահատմամբ,  շրջափակման մեջ հայտնված Հայաստանն էլ Իրանի աջակցության կարիքն ունի եւ նման պայմաններում, Իրանը պետք է իր բոլոր համախոհներին օգնության ձեռք մեկնի:

Ըստ իրանցի վերլուծաբանի, այսպիսի իրավիճակում Թեհրանը պետք է Կովկասում իր ազդեցությունը պահպանելու համար նոր եւ ստեղծարար մոտեցում ցուցաբերի:

Մովահեդիանը կարծում է, որ  Իրանի կրոնամշակութային կազմակերպությունները պետք է Հարավային Կովկասում տիրող նոր իրավիճակով պայմանավորված, վերանայեն իրենց քաղաքականությունը՝ փորձելով ավելի սերտացնել Հայ Եկեղեցու եւ  շիա հոգեւորականների միջեւ հարաբերությունները:  Ըստ իրանցի հեղինակի, հաշվի առնելով հայության անհաշտ ու թշնամական վերաբերմունքը հրեականության ու «սիոնիզմի» նկատմամբ, Հայ Եկեղեցու եւ Իսլամական Իրանի միջեւ երկխոսությունը միանգամայն տրամաբանական ու արդարացված  կարող է լինել: Հեղինակն իր ասածները հիմնավորելու համար հիշում է վերջին չորս ամիսների ընթացքում հրեաների ու երուսաղեմաբնակ հայերի միջեւ տեղի ունեցած բախումները: Ըստ հեղինակի, Թեհրանն այս չօգտագործված ներուժի նկատմամբ պետք է  լուրջ մոտեցում ցուցաբերի՝ Հարավային Կովկասում անվտանգային, քաղաքական ու տնտեսական բացառիկ հնարավորություններ ձեռք բերելու նպատակով:

Այնուհետեւ Մովահեդիանը փորձում է զուգահեռներ անցկացնել Իրանի համար պոտենցիալ հենարան հանդիսացող Հայ Եկեղեցու եւ Ադրբեջանի «Հուսեյնականների» շարժման միջեւ, եւ Թեհրանին կոչ է անում՝  Ադրբեջանում գործող  իսլամական շարժմանն աջակցելու հետ միաժամանակ, հովանավորել նաեւ «հակասիոնիստական» կեցվածք ունեցող հայկական եկեղեցուն, որպեսզի այդ երկու թեւերը կարողանան Հարավային Կովկասում պաշտպանել Իրանի շահերը:  Հեղինակն  ուրախությամբ է նշում այն փաստը, որ վերջին շրջանում «Հուսեյնականներն» Իրանում  հայտնվել են կառավարող շրջանների ուշադրության կենտրոնում,  եւ խորհուրդ է տալիս նույնպիսի վերաբերմունք ցուցաբերել նաեւ Հայ եկեղեցու նկատմամբ, որը, ինչպես հեղինակն է նշում, մեծապես տարբերվում է Կաթոլիկ եկեղեցուց:

Իսկ ովքե՞ր են Հայ Առաքելական եկեղեցու հետ միասին Հարավային Կովկասում Իրանին աջակցող ուժերի շարքը «համալրող»  Հուսեյնականները:

Հարկ է նշել, որ Ադրբեջանում գործող շիայական կրոնական կազմակերպությութններից «Հուսեյնականների» սաղմերը դրվել  են 2001թ. Ադրբեջանի հարավային Յարդըմլի եւ Մասալլի շրջաններում, որի անդամները հիմնականում լինելով «Իմամ Խոմեյնիի անվան կրթաթոշակ» ստացող ուսանողներ՝ Գանձակից, Նախիջեւանից եւ հարավային շրջաններից, տարածում են այս իրանամետ շիայական կազմակերպության գաղափարախոսությունը: Կազմակերպության դրոշի տեսքը նման է Մերձավոր Արեւելքում  Իրանի աջակցությունը վայելող   բոլոր շիա խմբավորումների դրոշներին:

Այս առումով դժվար է պատկերացնել, որ աշխարհում առաջինը քրիստոնեություն ընդունած երկրում  գործող Հայկական Եկեղեցու եւ  Ադրբեջանում կիսալեգալ պայմաններում գործող կրոնական կազմակերպության միջեւ հնարավոր է զուգահեռներ անցկացնել:

Մովահեդիանը ցավով է խոսում այն մասին, որ կովկասյան տարածաշրջանի անցուդարձերի մասին թերի պատկերացումներ ունեցող իրանցի որոշ ազգայնական ուժեր թերագնահատում են Հայ Առաքելական Եկեղեցու  հնարավորությունները: Սակայն նա համոզված է, որ այդ ուժերը  շուտով կչեզոքացվեն:

Հոդվածի վերջում հեղինակը զգուշացնում է՝ «հապաղումը Իրանի ապագային ուղղված սպառնալիք է, քանի որ Հարավային Կովկասում իրադարձությունները շատ արագ են զարգանում, ուստի պետք է հրաժարվել անցնող երեսուն տարիներին դրսեւորած կրավորականությունից»:

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

Իրանում ՀՀ նախկին դեսպան