2019 թվականին հրապարակվեց ELARD կազմակերպության հաշվետվությունը Ամուլսարի ծրագրի էկոլոգիական գնահատման փաստաթղթերի հավաստիության եւ որակի վերաբերյալ, որը պատվիրել էր Հայաստանի կառավարությունը: Բազմաէջ այդ հաշվետվության բազմաթիվ տվյալներ պարզապես բացում են այն սարսափելի պատկերը, որը կարող է առաջանալ Ամուլսարի հանքավայրի շահագործման հետեւանքով: Բնապահպաններից նրանք, որ այսօր էլ հավատացած պնդում են, թե Ամուլսարի շահագործումից հետո Վայոց ձորի շատ բնակավայրեր իրենք հենց ամուլ բնություն եւ բազմաթիվ հիվանդություններ ունեցող բնակիչներ կունենան՝ հռետորական հարց են ուղղում Հայաստանի կառավարությանը. որեւէ մեկը կառավարությունից ամբողջությամբ կարդացե՞լ է այդ հաշվետվությունը:
Այդ հաշվետվության հանրայնացումը սպասելով բնապահպաններից, ընթերցողին տեղյակ պահենք, որ ժամանակին գնահատվել են Ամուլսարի հանքային պաշարները ոչ միայն ըստ ոսկու, արծաթի եւ այլ թանկարժեք մետաղների պարունակության, այլեւ Ամուլսարի ուրանի պաշարների հայտածման գեոքիմիական քարտեզ է հրապարակվել մասնագիտական գնահատումների մեջ, այն կազմվել է 1950-ականնեի սկզբին, Հյուսիսային եւ Հարավային Կովկասի ԽՍՀՄ երկրաբանահետախուզական աշխատանքների ընթացքում:
Ըստ քարտեզի ապարաշերտերի դասակարգման՝ ուրան պարունակող հանքաքարը Ամուլսարում գտնվում է 80-150 մ խորության վրա, ինչպես նաեւ ընդգծված են ռադիոակտիվ ռադոն գազի արտանետման կետերը: Ռադոնը անջատվում է նույն ուրանի ու թորիումի հանքաքարից, ուստի որտեղ ռադոն կա, այնտեղ ինչ-որ խորության վրա ուրան էլ կա (օգտվել ենք Տիգրան Աբգարյանի քաղումներից):
Ուրանի հանքանյութ պարունակող ապարները ցրված են մեծ մակերեսի վրա, ինչը դժվարացնում է այդ հանքաքարի արդյունահանումն ու մշակումը: Հավանական է, որ ժամանակին այդ պատճառով են հրաժարվել Ջերմուկը ուրանի հանքի վերածելու մտքից: Ամուլսարի շահագործման դեմ պայքարողներից Լեւոն Գալստյանը նշում է, թե ուրանի եւ թորիումի առկայությունն Ամուլսարում հաստատել են նաեւ Հայաստանի արտակարգ իրավիճակների նախարարությունից՝ պատասխանելով «Կանաչ Հայաստան» ՀԿ-ի հարցմանը: Եւ որ՝ Ամուլսարում հանքահանման հնարավոր տարածքից ընդամենը 3,5-4 կմ հեռավորության վրա նրանք հայտնաբերել են բնական գամմա ճառագայթման դոզայի հզորության նորման գերազանցող արժեքներ՝ բարձր ֆոն: Ըստ նախարարության՝ գամմա ճառագայթումն այդ վայրում տատանվում է 80-115 միկրոռենտգեն/ժամի սահմաններում (թույլատրելի նորմայից 4-5 անգամ ավել): Այս բոլորից կարելի է եզրակացնել, որ մեր Ամուլսարի վրա մեծ ախորժակ ունեցող միջազգային շահագործողները բացի ոսկուց, նաեւ ուրանով են հետաքրքրված, չնայած այդ մասին բարձրաձայն ոչինչ չի ասվում:
Արդեն իսկ մի շարք բնապահպանական կազմակերպություններ եւ ՀԿ-ներ երկու օր առաջ հայտարարությամբ էին հանդես եկել ՝Ամուլսարի ոսկեբեր քվարցիտների հանքավայրի շահագործման վերաբերյալ Հայաստանի կառավարության, Եվրասիական զարգացման բանկի եւ «Լիդիան Արմենիա» ՓԲԸ-ի հետ կնքված եռակողմ փոխըմբռնման հուշագրի վերաբերյալ, որով նախատեսվում է վերսկսել Ամուլսարի ոսկեբեր քվարցիտների հանքավայրի շահագործման ծրագիրը: Հայտարարության հեղինակները, նշելով Ամուլսարի շահագործման բոլոր հնարավոր հետեւանքները, եզրակացնում են, թե՝ «Ամուլսարի շահագործման ծրագրով, փաստորեն, կառավարությունը նախընտրում է վերջնականապես զոհաբերել Ջերմուկը եւ նրա սոցիալ-տնտեսական կայացած համակարգը հանուն հանքի շահագործման 10-11 տարիների ընթացքում պետական բյուջե ժամանակավոր մտնող մի քանի տասնյակ միլիարդ դրամի եւ մի քանի կասկածելի օֆշորային ընկերությունների հարստացման» : Միաժամանակ՝ հայտարարության հեղինակները հանքի շահագործման որոշումը ապօրինի, կարճատես, անպատասխանատու, արկածախնդիր, պետության համար վտանգներով հղի են անվանում:
Մենք նախընտրեցինք վերարտադրել լեռնահանքային արտադրության մեջ երկարամյա վաստակով մի հայտնի մասնագետի՝ երեք տարի առաջ տարբեր լրատվամիջոցներով բարձրաձայնված տեսակետը, որը լավագույնս, առանց անհասկանալի տերմինների եւ պատկերավոր նկարագրում է այն ավերը, որը կհաջորդի Ամուլսարի շահագործմանը բնակության համար սուղ տարածքներ ունեցող Հայաստանում: Դա անում ենք այն պատճառով, որ հարցին ակունքներց տիրապետող մասնագետնեը տարեցտարի պակասում են, իսկ նոր փարձագիտական գնահատականները բոլորն էլ շահադիտության ծիրում են, շահագործողը եւ պատվիրատուն չեն կարող անաչառ փորձաքննություն պատվիրել:
Գնդեւազում ծնված, Մոսկվայի լեռնային մետալուրգիայի ինստիտուտն ավարտած Ենգիբար Արսենյանը հիսուն տարի աշխատել է լեռնահանքային արդյունաբերության համակարգում՝ Հայաստանի հանքավայրերում , ապա եւ՝ գունավոր մետալուրգիայի վարչությունում, Խորհրդային Միության ոսկու հանքերի տեխնոլոգիաների վերաբերյալ գիտահետազոտական բազմաթիվ հոդվածների հեղինակ է: Նրա նկատառումները հիմա առավել քան արդիական են եւ սթափեցնող: Ըստ նրա՝ Ամուլսարը ամենամեծ ոսկու հանքերից է աշխարհում, այն վաղուց են ուսումնասիրել եւ մոտավոր հաշվարկներ կան, որ 200-300 տոննա ոսկի կա հանքում: Այժմ, սակայն, միտում կա խաբելու եւ պաշարները նվազ հայտարարելու ի վնաս Հայաստանի միջազգային ուսումնասիրողների կողմից, բայց հանքերի իրական պարունակության մասին տեղյակ է եղել դեռ Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունը եւ աշխատել է այդ մասին չզեկուցել Մոսկվային, որպեսզի Հայաստանը չկողոպտվի: Ամուլսարում կա ոսկի, արծաթ, թորիում: Ըստ Արսենյանի՝ հանքի պարունակությունն այնքան է, որ եթե կարողանան շահագործել՝ մի հիսուն-վաթսուն տարի չեն գնա այդտեղից: Ընդ որում՝ ռուսները միշտ իմացել են հանքի հարստության մասին եւ ունեցել են իրենց ակնկալիքները:
Մասնագետի կարծիքով, եթե Ամուլսարը շահագործեն, Հայաստանի յոթանասուն տոկոսը կարող է թունավորվել: Հանքավայրը տասնհինգ- երեսուն մետր շառավղով է, տարածքի ամենաբարձր սարի վրա, որտեղ շատ ցուրտ է, ձմռանը շատ ձյուն է կուտակվում, գարնանը հալվում եւ վերեւից իջնելով՝ սնում է շրջակայքի ջրերը հիսուն կիլոմետր շառավղով, ներառյալ Ջերմուկի ջրերը: Հանքը շահագործելիս՝ ամոնալը եւ սելիտրան պայթյունների ժամանակ բարձրանում են օդ, այդ տարածքի մշտական քամիները, որ Որոտանից փչում են դեպի Ջերմուկ, թունավոր, կոնցերագեն նյութերը լցնելու են անտառները, այգիները եւ մարդկանց թոքերը: Այդ նյութերը, ծանր մետաղների փոշին հնարավոր չէ մաքրել, նստում-մնում են: Հանքաքարը մանրացնելով են արդյունահանում, փոշին բարձրանում է օդ, ոչ մի ջուր չի օգնում, այն մաքրելու համար այդքան շատ ջուր չկա էլ: Հիմնականում կվարցի փոշի է, քամիները տանելու են -սփռեն ողջ Հայաստանի տարածքով, Ջերմուկն ու շրջակայքը ստույգ կվարցի փոշու տակ են հայտնվելու, մարդիկ բրոնխային հիվանդություններ են ստանալու՝ սիլիկոզ, հիմա էլ շատերը դրանով վարակված են, ոչ մի դեղորայք չի օգնում: Հանքում առկա ռադիոկատիվ թունավոր նյութերը՝ ուրան, մկնդեղ, տարածվելու են նախ Ջերմուկում, հետո՝ ողջ Հայաստանով, քանի որ ջուրը Կեչուտի ջրամբարով կգնա Սեւան, ողջ ձկնապաշարը շարքից դուրս կգա, ջուրը կհոսի Արարատյան դաշտ, այգիները կթունավորի, ու դա նույնիսկ արդյունահանման ավարտից հետո շատ տարիներ կտեւի:
Հայաստանը զորքով եթե գրավեն՝ այդքան վնաս չեն տա, որքան Ամուլսարի շահագործմամբ, մարդիկ կթողնեն-կհեռանան տարածքից: Ջրերը լցվելու են Արփա գետ, որը սնում է շատ գյուղեր, Որոտան, Արենի, Մալիշկա, այգիները շարքից դուրս կգան, կարմրախայտ չի լինի: Տասնհինգ-քսան հազար բնակիչ ունեցող Մալիշկան, որ կարմրախայտով է ապրում, էլ չի կարողանա թունավոր ձկով սնվել:
Ըստ Ենգիբար Արսենյանի, Հայաստանը պետք է դադարեցնի Ամուլսարը շահագործելու պայմանագիրը ու հրաժարվի Ամուլսարի շահագործումից, Հայաստանի բնապահպանության նախարարությունը օրինականացնում է բոլոր հանքերի շահագործումը՝ անգամ չհասկանալով, թե ինչ վնաս է հասցնում Հայաստանին: Ասում են՝ կստուգեն, կվերահսկեն, ո՞վ պետք ստուգի, այն շահախնդիր փորձագետնե՞րը, որոնք թույլտվություն են տվել:
«Լիդիան Արմենիա» ՓԲԸ-ն պետք է նախօրոք զգուշացնի հետեւանքների մասին, թող մեծ հզորություններով գոնե չսկսեն, դրանից հետո հետեւանքները կտեսնեն ու գուցե կկանգնեցնեն: Չպետք է այդպիսի չափերով հանքարդյունաբերություն աշխատեցնել Հայաստանում, ապրելու տարածք չկա, եղածն էլ թունավոր է դառնալու:
Մենք բերեցինք կյանքը հանքարդյունաբերությանը նվիրած մարդու խոսք, այսքանից հետո եթե թույլ ենք տալու Ամուլսարի շահագործումը, ուրեմն մենք ինքնասպաններ ենք:
ՄԱՐԻԵՏԱ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
