Գերմանական «Դոյչլանֆունկը» (Deutschlandfunk Kultur) հուլիսի 17-ի երեկոյան «Հայաստան եւ Ադրբեջան. ո՞ւմ են պատկանում գյուղերը» վերնագրյալ 23 րոպե տեւողությամբ ռադիոհաղորդում եթերասփռեց, որի առաջին մասին՝ ՀՀ արդի իրադարձություններին ( Փաշինյանի հրաժարականի պահանջ, Բագրատ սրբազանի գլխավորած հանրահավաքներ) անդրադարձանք «Ազգի» հուլիսի 19-ի համարում: Ստորեւ Մարգարետտե Վոհլանի (Margarete Wohlan) հաղորդման շարունակությունը, որ ներառում են Ադրբեջան եւ ԼՂ այցելած լրագրող Թոբիաս Դամմերսի (Tobias Dammers) տպավորությունները եւ հայ-ադրբեջանական հակամարտության վերլուծությունը՝ Մոսկվայի թղթակից Ֆլորիան Քելլերմաննի (Florian Kellermann) հետ զրույցը:
Հաղորդման հեղինակը նախ ծանուցում է, թե արեւմտյան լրագրողների համար անհնար է եղել Ադրբեջան այցը՝ վիզա չեն ստացել: Եւ Թոբիաս Դամմերսը եզակիներից է, որ 2023-ին՝ Ալիեւի՝ Արցախը բռնագրավելուց 3 ամիս անց եղել է Ադրբեջանում եւ ԼՂ-ում: «Ինչպե՞ս արտոնություն ստացաք, որքա՞ն ազատ էիք գործում այնտեղ» հարցին Դամմերսը պատասխանում է. «Բեռլինում Ադրբեջանի դեսպանին դիմեցի եւ նրա աջակցությամբ եղավ, սակայն նախագահականից է կախված ամեն բան, մինչեւ վերջին պահը հայտնի չէր՝ որպես մամուլի ներկայացուցիչ ինձ վիզա կտա՞ն: Հատուկ արտոնությամբ իրավունք տրվեց ԼՂ գնալ, փաստաթղթեր ստուգող բազմաթիվ անցակետեր պիտի հաղթահարես, որտեղ զինված են, աչալուրջ ստուգում են՝ ի՞նչ արտոնություն ունես, հետո էլ նախագահականից ուղարկված մեկին կցում, որ միշտ ուղեկցում է: Տղամարդիկ շատ հարգալից էին, պատրաստակամ, սակայն բծախնդիր՝ ինչի՛ն եմ նայում, ո՛ւմ հետ եմ խոսում, ու՛ր եմ գնում: Բոլոր վայրերն ինձ համար բաց չէին, օրինակ՝ ԼՂ մայրաքաղաքը (Ստեփանակերտ անունը չի տալիս- Ան. Հ.): Նման ուղեկիցների ներկայությունն ազդում էր, փոխվում էր զրուցակիցներիս հետ մթնոլորտը», պատմում է Դամմերսը:
Մարգարետտե Վոհլանը հիշեցնում է, թե «ԼՂ-ն հայերից դատարկելուց 7 շաբաթ անց Ալիեւը մայրաքաղաք Ստեփանակերտում ռազմական շքերթ անցկացրեց, դա իմացանք, իսկ դրանից հետո Գերմանիայում տեղյակ չենք՝ ի՞նչ է կատարվում այնտեղ: Ի՞նչ տեսաք»: «Դատարկ վայրեր տեսա, 2020-ին ադրբեջանական զինուժի գրաված բնակավայրերը վերածվել են ուրվականներով լի վայրերի, կիլոմետրերով ավերակներ, դաշտեր, անմարդաբնակ ականապատ վայրեր: Տեսանելի է, որ Ադրբեջանը նպատակ է դրել եւ բնակեցնում է այնտեղ իր համերկրացիներին, նրանց, որ 1990-ականներին տարհանվել են այդտեղից, այնպես, ինչպես հայ բնակչությունն է այսօր տարհանվել: Ուշագրավ է, որ փողային նվագախմբի, իշխանական մեդիայի՝ զիլ ձայներով ուղեկցված Ալիեւի ցուցքին՝ Բաքվում անցկացված ռազմական շքերթին նվազ թվով մարդ էր փողոցում հետեւում», տպավորությունն է փոխանցում գերմանացի լրագրողը: «Ի՞նչ հեռանկար կա ԼՂ-ում վերաբնակների համար, կառավարությունն ի՞նչ ծրագիր ունի նրանց համար՝ աշխատատեղեր, ինֆրակառուցվածք», հարցնում է հաղորդման հեղինակը: «Բազմաթիվ նորակառույցներ տեսա ԼՂ-ում, օդանավակայան, կամուրջներ, աբսուրդ թվով հյուրանոցներ: Նորակառույցները 3 բան են նշանակում՝ ներդրում եւ աշխատատեղ, բնակվելու տարածք, այդ տարածքներում ադրբեջանական գերակայության ամրապնդում: Այնտեղ մի ընտանիքի հանդիպեցի: Մայր, հայր, դուստր Բաքվից նոր էին տեղափոխվել ԼՂ իրենց շքեղ ժամանակակից 3 սենյականոց բնակարան, որ ասացին, թե ԼՂ տեղափոխվելու նվերն է: Պատշգամբից հայրը տեսնում էր իր հայրական տան ավերակները: Ասաց գոհ է, գործ ունի՝ բեռնատարի վարորդ է: Երբ միկրոֆոնն անջատվեց, մարդիկ ավելի անկեղծացան: Դրացիները նշում էին լավը՝ նորակառույցը, վատը՝ աշխատատեղերը սակավ են, լավ գործ համարյա չկա»: Հաղորդման հեղինակի այն հարցին, թե «Ադրբեջանում հանդիպե՞լ եք մարդկանց, որ ԼՂ հարցում Ալիեւին քննադատեն», Դամմերսը պատասխանում է՝ «Այո, հանդիպել եմ նրանց: Իմ տպավորությամբ քչերն են, որ համարձակվում են արտահայտվել, մանավանդ քննադատել նախագահի ընտանիքին: Պարանոիդ վիճակ կար, չեն համարձակվում տաքսիներում խոսել, անընդհատ փոխում են բջջային հեռախոսները: Քննադատներից մեկը, որի հետ խոսել եմ, առցանց ակտիվիստ է, առցանց քննադատել է ԼՂ-ում պատերազմը, լրագրողների ձերբակալությունները: Պատմեց, որ Ադրբեջանի գաղտնի ծառայությունները գաղտնալսել են իրեն, ծեծել, իր նման քննադատները երկյուղից դադարեցրել են աշխատանքը»:
«Դոյչլանդֆունկի» հաղորդման երրորդ մասը հայ-ադրբեջանական հակամարտության աշխարհաքաղաքական վերլուծություն է: «Այս հակամարտության շահառուները երեքն են՝ ՌԴ-ն, Թուրքիան եւ Արեւմուտքը՝ ԵՄ-ն եւ ԱՄՆ-ն», ծանուցում է հաղորդման հեղինակը եւ վերոնշյալ ուժերի շահերի եւ ազդեցությունների մասին զրուցում Մոսկվայի թղթակից Ֆլորիան Քելլերմաննի հետ: «Նախ Ռուսաստանի մասին՝ երկար տարիներ այդ երկրի ճոճանակի քաղաքականությունը թե՛ Ադրբեջանին, թե՛ Հայաստանին զենք էր վաճառում, եւ ըստ էության չէր իրականացնում ՀՀ-ի պաշտպանի դերը: ՌԴ-ի ուժերը կբավարարե՞ն, որ բոլոր հակամարտություններում՝ Ուկրաինայում, Վրաստանում, Տրանսնիստրիայում՝ Մոլդովայում իր մասնակցությունն ունենա», հարց է ուղղում Վոհլանը:
Քելլերմանն ասում է, թե ՌԴ-ում նկատելի քիչ են խոսում հայ-ադրբեջանական խաղաղության՝ ներկա բանակցությունների մասին, չոր տեղեկատվությամբ ողջունում են, որ խաղաղության ուղու վրա են: «Նկատելի է, որ ՌԴ-ն իրեն դրել է մի վիճակում, որ գործնականում այլեւս ազդեցություն չունի տարածաշրջանի վրա: Իր զինուժի կարիքն ունի Ուկրաինայի դեմ՝ մի կողմից, մյուս կողմից՝ Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի գործընկերության կարիքը՝ արեւմտյան պատժամիջոցներից խուսանավելու, արեւմուտքից ապրանքների ներկրման համար: ՌԴ-ն Հարավային Կովկասում իր 100-ամյա ազդեցությունը փաստացի հանձնել է: Մոսկվայում կարող են դեռ հույս ունենալ, որ Հայաստանում երբեւիցե ռուսամետ ուժ իշխանության կգա, սակայն այժմ ոչինչ հնարավոր չէ անել, եւ ստիպված են տեսնել, որ Հայաստանը քայլ առ քայլ հեռանում է ՌԴ-ից, մերձենում ԱՄՆ-ին»:
«Ձեր ձեւակերպմամբ՝ Ադրբեջանն ու Թուրքիան՝ մեկ ազգ, երկու պետություն են, պատերազմի ժամանակ Թուրքիան բացահայտ սատարեց Ադրբեջանին: Կա նաեւ Հայոց ցեղասպանության հանգամանքը, Թուրքիան ցայսօր չի ճանաչում եւ որը երկու երկրների միջեւ անջրպետը խորացնում է: Թուրքիան սատարո՞ւմ է Ադրբեջանի՝ ՀՀ-ից հնարավոր նոր տարածքներին տիրանալու ցանկությանը» հարցին, Քելլերմանը պատասխանում է, թե «Թուրքիան սատարում է Ադրբեջանի՝ ՀՀ-ի հարավով (որ Ադրբեջանն անվանում է Զանգեզուր) անցնող միջանցքին, որը Նախիջեւանին է կապելու: Հայաստանը երկյուղում է, որ հարավային այդ հատվածն այնուհետ ապագայում հավանական է Ադրբեջանն իրեն բռնակցի: Իրական վտանգն առկա է: Թուրքիան բացահայտ չի արտահայտվում, բայց Էրդողանը շեշտում է, որ խաղաղությունը, միջանցքը կարեւոր են, ապրանքներն ուղիղ ճանապարհով կտեղափոխվեն Նախիջեւանից Ադրբեջանի տարբեր հատվածներ: Թուրքիան շահագրգիռ է թե՛ Մոսկվայի, թե՛ ՆԱՏՕ-ի գործընկերների հետ լավ հարաբերությունների պահպանմամբ, չեմ կարող պատկերացնել, թե կսատարի տարածքային հետագա զավթումները»: Անդրադառնալով Արեւմուտքին, Վոհլանը նախ հիշատակում է երկու հանգամանք՝ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենի Ադրբեջանի հետ կնքած գազի՝ ԵՄ առաքման պայմանագիրը, ապա ակնարկում ԱՄՆ-ի ՀՀ-ի հետ անցկացվող ռազմավարժանքների մասին՝ ընդգծելով, թե ԱՄՆ-ն միաժամանակ նաեւ ուզում է կայուն հարաբերություններ պահպանել Ադրբեջանի հետ: «Սա էլ ճոճանակային քաղաքականության ձեւ չէ՞» հարցին Քելլերմանը բացասական պատասխան չի տալիս: «ԵՄ-ն եւ ԱՄՆ-ն դե ֆակտո փակել են իրենց աչքերը, անցյալ տարի ԼՂ-ում տեղի ունեցած հստակ երեւույթը՝ էթնիկ զտումը չեն տեսնում, չեն կասեցրել: Կարող են իհարկե «արդարացնել» իրենց վարքագիծը՝ «միջազգային իրավունքի տեսակետից տարածքն Ադրբեջանին է պատկանում…» ձեւակերպմամբ, սակայն Բաքվի վրա ճնշում չեն գործադրում: Ադրբեջանի կարիքն ունեն՝ մի կողմից գազը, մյուս կողմից՝ ապագա տարանցիկ բեռնափոխադրումների ուղի՝ Սեւ, ապա Կասպից ծովով դեպի Կենտրոնական Ասիայի երկրներ: Նաեւ էներգետիկ ծրագրերի առումով: Արեւմուտքը հույս ունի, որ այն զոհաբերությունը, որ Հայաստանը կուլ տվեց՝ ԼՂ-ի համար չպայքարելով, այդ զոհաբերությունը կհանդարտեցնի հակամարտությունը, օրակարգային հարցերի մեջ մոռացության կմատնի էթնիկ զտումը»:
Եւ այդ՝ ո՞վ կփրկի մեզ մեղքից եւ …ինքնաոչնչացումից:
ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ
Գերմանիա
Գլխավոր լուսանկարը՝ DW-ի։
