Անգլ. թարգմ. Հ. ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ
Հայացք աշխարհագրությանը եւ պատմությանը
Վերոնշյալ խորագրով Իրանի Ատրպատական նահանգի բնակչության բազմաէթնիկ ծագման մասին գրված ստորեւ անգլերենից թարգմանաբար ներկայացվող հոդվածը վերցված է Իրանի պետական օրգան հանդիսացող «Iran» թերթից: Հեղինակն է Ադրբեջանի պատմության հետազոտող-մասնագետ Հոջատ Յահյիպուրը:
Իրանի ընդարձակ տարածքը աշխարհագրականորեն միշտ գտնվել է համաշխարհային քաղաքակրթությունների եւ մշակույթների խաչմերուկում եւ այդ պատճառով շատ նման է տարբեր ցեղախմբերի հազարավոր նախշերի գրավչությամբ միահյուսված գորգի: Այդ ամենի մեջ Ազրբայջանը բանուկ ճանապարհի դերն է խաղացել եւ այդ շրջանի բնակչությունը տարբեր համայնքների խառնուրդ է եղել: Ազրբայջանը իրավամբ համարվել է մեծ Իրանի մանրակերտը կամ «Փոքր Իրան»:
Ազրբայջանը դարբասաշեմք է հանդիսացել դեպի Ասիա, Եվրոպա, Մերձավոր Արեւելք եւ Ռուսաստան, ուստի նաեւ այդ վայրերից տարբեր էթնիկական խմբավորումների վերաբնակեցման տեղանք: Ինչպես նշում է հայտնի աշխարհագիր Մոհամմադ բեն Ահմեդ Մողադդասին (մահացած հիջրա տոմարով 4-րդ դարում) իր արժեքավոր «Ահսան էլ-Թախասսիմ ֆի Մոարրաֆե էլ-Աքալիմ» աշխատության մեջ «Հարյուր քառասուն պարսանգ բարձրության մի լեռ կա, ամբողջությամբ ծածկված ծառատունկերով: Ասում են այդ տարածքում յոթանասուն լեզվով են խոսում եւ Արդաբիլի (Արտավետի) առաքինությունները այդտեղից են սերում»: Այդ մեջբերումից պարզ է դառնում, որ իսլամի առաջին դարերում մեծ թվով լեզուներ եւ բարբառներ շատ տարածված են եղել Ազրբայջանում: Հաշվի առնելով, որ լեզուն էթնիկական ինքնորոշման կարեւորագույն հատկանիշներից մեկն է, ինչպե՞ս կարելի է ենթադրել, թե այդ տարածքը (Ազրբայջանը) պատմականորեն բացառապես պատկանել է միայն մեկ որոշակի ցեղի կամ խմբավորման:
Հնագիտական եւ պատմական աղբյուրները վկայում են, որ այնտեղ ապրել են պահլավերեն, քրդերեն, ասորերեն, հայերեն, եբրայերեն, թուրքերեն, թալիշերեն եւ այլ լեզուներով խոսող խմբավորումներ, որոնց յուրաքանչյուրի մասին կարելի է առանձին մի հատոր հատկացնել: Բայց այստեղ մենք փորձելու ենք հակիրճ անդրադառնալ Ատրպատականի (Ազրբայջանի) տարածքում գտնվող ամենակարեւոր ցեղախմբերին:
Հայերըՙ ամենահին քաղաքակրթության կրողները
Հայերը շրջանի ամենահին քաղաքակրթություններից մեկն են եղել եւ նրանց մասին հիշատակություններ կան վաղեմի արձանագրություններում: Չնայած դրանցում նշվում է, որ Հայաստանի տարածքը գտնվում է Կովկասի արեւմտյան եւ Անատոլիայի արեւելյան շրջաններում, Ազրբայջանում նրանց ներկայությունը երկար պատմություն ունի: Պատմական փաստերի հիման վրա կարելի է վստահորեն պնդել, որ Ազրբայջանի մեծ մասը, ներառյալ արեւմտյան ավազուտներն ու հյուսիսային շրջանները եւ նույնիսկ տարածքի կենտրոնական մասերը եղել են հայկական պատմական բնակավայրեր: Որպես ապացույց կարելի է բերել Սալմաստի (Ուրմիա լճի արեւմուտքում) մոտ գտնվող Խան Թախտի քարե հուշակոթողը, որի վրա 3-րդ դարում գրված արձանագրությունը նշում է, որ սասանյան Արտաշիր Պապականն ու Շապուհ Ա-ն հռոմեացիների դեմ կռվելուց հետո վերադառնալով երկիր պատիվների են արժանացել տեղի իշխող հայ ղեկավարների կողմից:
Հայերի պատմական ներկայության լուռ վկայություններ են նաեւ հարյուրավոր եկեղեցիները, որոնցից ամենակարեւորներն են Սբ. Ստեփանոսի եւ մասնավորապես Թադեոս առաքյալի կողմից հիմնադրված Սբ. Թադեի վանքը (66 թ.): Պատմական այս եկեղեցիների առատությունը Ազրբայջանի յուրաքանչյուր անկյունում խոսում է այն մասին, թե ինչքան կարեւոր է եղել այդ շրջանը քրիստոնյաների համար: Հիջրա տոմարով 8-րդ դարում (մ.թ. 1299-1397) «Նոզհատ էլ-Գուլուբ» գրքում Համդոլլահ Մուսթաֆին գրում է, որ Մակու (Արտազ) քաղաքում է բնակվել «Մեծ քահանան», իսկ արեւմտյան Ազրբայջանում ապրել են ասորիներըՙ քրիստոնյաների մեկ այլ խմբավորումը: Չնայած մեծ քաղաքներում (Ուրմիա, Թավրիզ) քրիստոնյաները բավական մեծ թիվ են կազմել, նրանք հիմնականում բնակվել են իրենց նախնիների գյուղերում: Ամերիկացի հետազոտող Հորեյշո Սաութգեյթը 1836-ին Սալմաստ այցելելով նշել է շրջանում գտնվող 62 քրիստոնեական գյուղերի մասին: Հայերի, ասորիների եւ բազմաթիվ եկեղեցիների գոյության հետեւանքում Ազրբայջանի արեւմուտքում եւ հյուսիսարեւմուտքում կարելի է հանդիպել բազմաթիվ հայկական եւ ասորական ծագման անունների, որոնք մինչ օրս պահպանվել են:
Այլ դավանանքներ, ազգություններ եւ լեզուներ
Քրիստոնյաների հետ միասին Ազրբայջանի արեւմուտքում եւ հյուսիսարեւմուտքում, ինչպես նաեւ այլ վայրերում ապրում էին իրանյան (պարսկական) կրոնի հետեւորդները: Ազրբայջանը պատմության ընթացքում զրադաշտականության կենտրոններից է եղել: Թաքաբում գտնվող Շիզ ատրուշանը երեք գլխավոր ատրուշաններից մեկն է համարվում: Այլ շրջաններում նույնպես նկատելի են իրանյան (պարսկական) կրոնի հետքեր, ինչպես զրադաշտականությունը եւ միթրայականությունը կամ միհրականությունը: Դրանցից կարեւորագույն կենտրոններ են եղել Միհր (Միթրաս) տաճարը Մարաղայում, Անահիտի բլուրը Սարաինում եւ Աղմիունի ատրուշանը Սարաբում: Հրեաները նույնպես, նախքան մահմեդականության մուտքը Իրան, ներկայություն են ունեցել Ազրբայջանում:
Ամենատարածված խմբավորումների լեզուները եղել են պահլավերենը, թաթերենը, պարսկերենը, ազրբայջաներենը, որոնք իրարից քիչ են տարբերվել: Թաթերը հիմնականում ապրել են Ազրբայջանի արեւելյան, հյուսիսային եւ կենտրոնական մասերում: Դարերի ընթացքում իրանցի եւ ոչ-իրանցի պատմաբանների, աշխարհագրերի գրություններում պահլավերենի մասին նշումներ կան: Մասնավորապես Աբու էլ Մաջիդ Թաբրիզիի (մ.թ. 1299-1397), Իբն Բազազ Արդաբիլիի (նույն թվականի), եւ Ռուհի Անարջանիի (մ.թ. 1495-1591) գրութունները խիստ կարեւոր են: Ըստ Համդոլլահ Մուսթաֆիի (մ.թ. 1299-1397) «Նոզհատ էլ Գուլուբ» (Այցելություն սրտերին) գրքի պահլավերեն խոսողները գերիշխող են եղել Ազրբայջանում սելջուկ թուրքերի իշխանության օրոք:
Քրդերը եղել են ամենաազդեցիկ բնակիչները: Նրանց հետքերին կարելի է հանդիպել ամենուրեք: Թուրքերը բնիկ բնակիչներ չեն եղել այդ վայրերում այլ այնտեղ են եկել Արեւելյան եւ Կենտրոնական Ասիայից: Եկվորների առաջին հոսքը տեղի է ունեցել մոտավորապես մ.թ. 1009-1106 թվերին: Նրանք Ազրբայջանից անցնելով հասել են Անատոլիա: Երկրորդ հոսքը մոնղոլական թուրքերից է կազմված եղել: Նրանք Ազրբայջանը մայրաքաղաք են հռչակել: Երրորդ հոսքը օսմանցիներն են եղել: Քոչվորական հատկանիշը բնորոշ է եղել թուրքերին: Այդ պատճառով էլ նրանք երկար չեն մնացել այդ տարածքում:
Պատմության ընթացքում նշված ազգությունները ապրել են միասնաբար: Ուրմիան, որին տվել են «ազգություններն ու կրոնները ծիածանող (իրար կապող) քաղաք» անվանումը, եղել է գլխավոր քաղաքը:
Ներկայիս բնակչությունը այդ բոլոր ազգությունների (թաթեր, քուրդեր, թալիշներ, եւ այլն) միաձուլումից է կազմված եւ սխալ է նրան որոշակի մի էթնիկական խմբավորման բնորոշում տալը:
Հիմնվելով վերոնշյալ փաստերի վրա, եզրակացնում ենք, որ Ազրբայջանը սոսկ իրանական տարածք է, ինչպես Խորասանը եւ Ֆարսը: Այն պարզապես մեծ Իրանի փոքր մանրակերտն է:
