ՀՈՎԱԿԻՄ ԶԱՔԱՐՅԱՆ, ԳԱԱ Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի գիտաշխատող
Ասում են, որ մեր ազգը կրթություն, գիտություն սիրող ազգ է: Չնայած եկեղեցաշինության բումը եւ մեր գիտության չֆինանսավորվածՙ կիսամեռած վիճակը հակառակի մասին են փաստում, բայց որոշել եմ շաբաթը մեկ ներկայացնել այն հայ գիտնականներին, որոնք համաշխարհային մակարդակի հետազոտությունների ամենաառաջին գծում են, որոնք իրենց ոլորտներում մեծագույն հեղինակություններ են, բայց որոնց մասին Հայաստանում գրեթե բան չգիտեն: Ինքներդ կդատեք` որքան ենք կրթություն ու գիտություն սիրում:
Սկսենք Արտեմ Փաթափությանից (Ardem Patapoutian): Նեյրո-կենսաբան, Սկրիպսի ( SCRIPS) հետազոտական ինստիտուտի ղեկավար, ԱՄՆ: Շոշափելիքի զգայարանը մարդու հինգ զգայարաններից մեկն է, որի միջոցով զգում ենք բնության մեջ գոյություն ունեցող թե՛ ֆիզիկական (ջերմաստիճան, մեխանիկական), թե՛ քիմիական (նյութեր, որոնք առաջացնում են ցավ, քոր եւ այլն) գրգիռներ: Շոշափելիքի զգայությունը ձեւավորվում է շնորհիվ զգայական նեյրոնների, որոնք, սփռված լինելով օրգանիզմի արտաքին եւ ներքին մակերեսի վրա, գրգիռը հաղորդում են ուղեղ: Զգայական նեյրոնները կարողանում են տարբերակել վնասակարՙ ցավ, բորբոքում առաջացնող գրգիռներն անվնասներից: Չնայած շոշափելիքի զգայարանի գոյության մասին մենք գիտենք վաղուց, սակայն մեխանիզմը եւ մոլեկուլները, որոնք առաջացնում եւ ձեւավորում են այդ զգացողությունը, երկար ժամանակ մնում էին անհայտ:
Փաթափությանը զգայական նեյրոնների վրա բացահայտեց հատուկ կառուցվածքներՙ իոնային անցուղիներ, որոնք ակտիվանում են արտաքին ջերմաստիճանի տատանումներից: Այսինքն, ջերմաչափ են, մեր օրգանիզմի մոլեկուլային ջերմաչափերը: Հետաքրքրական է, որ իր հայտնաբերած իոնային անցուղիների մի մասը գործում են նաեւ որպես քեմոսենսորներ եւ մասնակցում են ցավի եւ բորբոքային գործընթացների զարգացմանը:
Փաթափությանի լաբորատորիայի կողմից մշակվել է TRPA1 անվամբ փոքր մոլեկուլ, որ ճնշում է այդ անցուղիների գործունեությունը եւ ունի բժշկական նշանակություն: Այս պահին, այդ մոլեկուլը գտնվում է կլինիկական փորձարկումների մեջ:
Սրանով պատմությունը չի ավարտվում: Երկար ժամանակ անհայտ էին նաեւ մեխանիկական բնույթի գրգիռներով առաջացող շոշափելիքի զգացողության ձեւավորման մեխանիզմները: Միայն վերջերս, կրկին Փաթափությանի կողմից, բացահայտվեցին երկու տեսակի իոնային անցուղիներՙ Piezo1 եւ Piezo2, որոնք ակտիվանում են մեխանիկական գրգիռների առկայությամբ: Այս պահին Փաթափությանի լաբորատորիայում հետազոտում են Piezo1-ի եւ Piezo2-ի կառուցվածքը եւ դրանց դերը ֆիզիոլոգիական տարբեր վիճակներում:
Այսպիսով, Փաթափությանն այն գիտնականն է, ով բացահայտել է շոշափելիքի զգացողության մոլեկուլային հիմունքները: Բացի ֆունդամենտալ նշանակությունից, իր հետազոտությունների շնորհիվ հնարավոր կլինի բուժել մի շարք խանգարումներ, օրինակՙ քրոնիկ ցավի հետ կապված հիվանդությունները: Արտեմ Փաթափությանը միակ հայ գիտնականն է, ով Howard Hughes Medical Institute-ի իրական անդամ է, մի կառույց, որի անդամ են Նոբելյան մրցանակակիրների մեծ մասը:
Արտեմ Փաթափությանը այս տարի մայիսին դասախոսությամբ հանդես եկավ Հայաստանում: «Ազգ»ը գրեց այդ մասին շատ հակիրճ: Օգտվելով առիթից տեղեկացնենք, որ Արտեմ Փաթափությանը պատվական ծնողների զավակ է: Նրա հայրըՙ սփյուռքահայ նշանավոր գրող Սարգիս Վահագնն է, իսկ մայրըՙ կրթական բազմամյա մշակ տիկին Հայկուհին: Երկուսն էլ ծագումով` Բեյրութից (Լիբանան):
