Հայոց ցեղասպանությունն ուսումնասիրելիս պատմաբաններն ու իրավաբանները սովորաբար մոռանում են Եղեռնից վերապրածներին: Նրանց ուշադրությունը հիմնականում սեւեռված է զոհերի վրա, նրանց քանակը, տարիքն ու սեռը, բնակության վայրն ու սպանության հանգամանքներն են ուսումնասիրության նյութը, մինչդեռ վերապրածների մասին խոսում են ընդհանրացված թվերով ու փաստերով միայն: Թերեւս բացառություն են կազմում այն գիտնականները, որոնք անդրադառնում են նաեւ վերապրածների հոգեկան խեղումներին, կրկին ընդհանրացված մոտեցմամբ, նկատի ունենալով, որ ցեղասպանության մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայում, ի թիվս այլ հանգամանքների, հոգեկան խեղումներ պատճառելը նույնպես համարվում է, բնականաբար, ցեղասպանական արարք:
Մինչդեռ, երբ կրկնում ենք 100-րդ տարելիցի կարգախոսի «հիշում եմ» բառը, պետք է հիշենք ոչ միայն մեկուկես միլիոն եւ ավելի մեր նահատակներին, այլեւ թուրքական սպանդանոցներից ու բռնագաղթի գողգոթաներից փրկված այն հարյուրհազարավորներին, որոնց ֆիզիկական ու հոգեկան վիճակը, որպես ցեղասպանության հետեւանք, նույնպես ծանր է եղել եւ, հետեւաբար, նույնքան ծանր պետք է կշռի կարգախոսի «պահանջում եմ» բառի տակ, թուրքական իշխանություններից մեր պահանջատիրական փաթեթի մեջ:
Վերապրած հարյուրհազարավորների մեջ առաջինը պետք է առանձնացնել մեր որբերին, Եղեռնին իրենց հարազատներին կորցրած երեխաներին, որոնք հետո դարձան մեր հայրերն ու մայրերը, մեր մեծ հայրերն ու մեծ մայրիկները: Նրանք, ինչպես Անդրանիկ Ծառուկյանի հայտնի գրքում, մանկություն չունեցող մարդիկ էին, որոնք Սիրիայի, Պաղեստինի, Լիբանանի, Կիպրոսի, Հունաստանի, Եգիպտոսի, ինչպես նաեւ Արեւելյան Հայաստանի որբանոցներում մեցածան ու հետագայում փաստորեն կերտեցին այս երկիրը, սփյուռքի ազգային-կրթական կառույցները: Սակայն, բացի ամերիկահայ ուսումնասիրող Լիպարիտ Ազատյանից, դեռեւս ոչ մի պատմաբան չի ձեռնարկել հայ որբերի համապարփակ ու գիտական պատմությունը գրել:
Դժբախտաբար, մեր գիտնականները դեռեւս չեն սեւեռվել վերապրածների ֆիզիկական-առողջական վիճակի ուսումնասիրման վրա: Մազապուրծ այդ խլյակները առողջական ի՞նչ վիճակում էին գտնվում հետագայում էլ, Եղեռնից տարիներ ու տասնամյակներ անց, շատերըՙ ցմահ: Ֆիզիկական ու հոգեկան տվայտանքների, սովի ու թերսնման, առողջապահական պայմանների իսպառ բացակայության, կեղտի ու փոխանցիկ հիվանդությունների պայմաններում, նրանցից քանի՞սը հաշմանդամ դարձան: Հալեպի, Բեյրութի, Երուսաղեմի, Հայֆայի, Լառնակայի, Կորֆուի եւ Ալեքսանդրապոլի գաղթակայաններում, հակառակ ՀԲԸՄիության, Նիր իսթ Ռիլիֆի, Գարակյոզյան հիմնարկության, դանիական, շվեյցարական, նորվեգական միսիոներական-բարեգործական կազմակերպությունների ջանքերի, նրանք տարբեր հիվանդություններով տառապեցին մինչեւ վերջ: Դեռ չհաշված հազարավոր կույրերին, խուլ-համրերին:
Ուսումնասիրողների համար բնավ դժվար չէ պրպտել վերոհիշյալ եւ այլ կազմակերպությունների արխիվները, խորաչափել ու ճշգրտել վերապրողների անձնական ու հավաքական առողջության կորուստները ու դրանք գիտականորեն ներկայացնել Թուրքիայից հատուցման պահանջի մեր թղթածրարներում: Ինչպես հրեաներըՙ Գերմանիայից:
Մեր պատմաբաններից ոմանց թվում է, թե Հայոց ցեղասպանության բոլոր պատճառների, բոլոր ծալքերի, բոլոր հետեւանքների քննությունն ավարտվել է: Սխալվո՛ւմ են: Նոր է սկսվել իսկական քննությունը, որում անհրաժեշտորեն պետք է ներգրավվեն նաեւ իրավաբանները, ֆինանսիստները, տնտեսագետները, հոգեբույժները եւ, այս պարագայում, բժիշկներն ու վիճակագիրները: Դա ծանր թղթածրար է:
