Եթե անցյալ ունես, հիշողություն չունենալ չես կարող: Ցեղասպանության զոհերին ոգեկոչելու, հիշատակի հիշողությունը մշակույթ է, որ տարածման, ընդլայնման, ավելին ընդգրկելու կարիք ունի: Այդ հարցում Գերմանիան արել է բավականին քայլեր, հիշատակման կարեւոր եւ ուսանելի քայլեր` Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ նացիստական ռեժիմի հանցագործությունների առնչությամբ:
Եվ երբ աշխարհը հունվարի 27-ին խորհրդանշական ձեւով նշում էր Հոլոքոսթի զոհերի հիշատակի միջազգային օրը` որպես այդ օրն ընտրելով Օսվենցիմի համակենտրոնացման ճամբարի ազատագրումը, հենց իրականացման երկրում այդ ամենին վերաբերվում են հարգանքով, խոնարհումով եւ դեռեւս շարունակվող մեղքի զգացումով:
Նախորդ տարի առիթ եղավ Ռոբերտ Բոշ հիմնադրամի կազմակերպած «Գերմանիայում հիշատակելու մշակույթի վերաբերյալ» ծրագրի շրջանակներում լինել Բեռլինում, Վայմարում, Բուխենվալդում, Լյուդվիգսբուրգում եւ Շտուտգարտում` հնարավորություն ունենալով մասնագետների ուղեկցությամբ ու ներկայացմամբ այցելել նացիստական Գերմանիայում իրագործված հանցագործությունների զոհերի հիշատակի հուշարձաններ:
Դրանք Գերմաինայում երկու կերպ են կոչվում. հուշարձաններ, որո՞նք նախազգուշացնում են, եւ հուշարձաններ` հիշատակի: Դժվար է ասել Երկրորդ աշխարհամարտի հանցագործությունների զոհերի հիշատակին նվիրված որ հուշարձաններն են հատկապես նախազգուշացնող, մտահոգող եւ որո՞նք` զուտ հիշատակի, սակայն այսպիսի տարբեր անվանումների առկայությունն արդեն իսկ վկայում է անցյալի նկատմամբ տարբերակվող մոտեցման մասին:
Այցելած վայրերից մեկն էլ Բուխենվալդն էր, եւս մեկ վայր, որ Օսվենցիմի նման հայտնի է դաժանություններով ու մարդու հանդեպ ահասարսուռ հանցագործություններով` գերմանական ռեյխի ամենամեծ ճամբարը լինելու տխուր համբավով:
Բուխենվալդը առաջին հայացքից գորշ ու մռայլ վայր չի ներկայանում. հրաշալի բնապատկերով հսկայական տարածքի վրա դաժանության ու հրեշագործությունների փաստացի հետքերից շատ քիչ է պահպանվել, դիտավորությամբ, որպեսզի Հոլոքոսթի զոհերի եւ ընդհանրապես այդ համակենտրոնացման ճամբարի նախկին բանտարկյալների զգացմունքները չվիրավորեն: Հրեաների, գնչուների, քաղաքական ընդդիմադիրների ու «համայնքի համար տարօրինակների»` միասեռականների, անտուն մարդկանց եւ այլոց համար սարսափելի պայմաններում հայտնի Բուխենվալդում գրեթե 250.000 մարդ է բանտարկվել` բռնի աշխատեցվելով գերմանական արդյունաբերության համար:
Այս ամենի վերաբերյալ խնամքով կազմված հուշատախտակներ կան Բուխենվալդի ողջ տարածքում, որոնք հնարավոր մանրամասներով ներկայացնում են, թե ինչ է տեղի ունեցել, երբ եւ ովքեր են զոհերը: Գրեթե 70 տարի առաջվա Գերմանիայում տեղի ունեցած հանցագործության զոհերի հիշատակը այսօր նույն այդ երկրում ներկայացվում է այնպիսի հոգածությամբ ու խոնարհումով, որ որոշակի պահերի դժվար է հավատալ, թե ինչպես է գիտակցման ու անցյալի գնահատականի այդպիսի փոփոխություն ապրել մի ողջ ժողովուրդ;
Հոլոքոսթի զոհերի ոգեկոչումը մնում է ժամանակի օրակարգում, որպեսզի ժխտողականությունն ու անհանդուրժողականությունը տեղ չունենան ապագայում:
Այդ հարցում էլ գերմանական մշակույթն իր ուրույն մոտեցմամբ է հարցը կարգավորել այն տարբերակով, որ միայն Բեռլինում Հոլոքոսթի, եւ ոչ միայն, զոհերի հիշատակի հուշարձանները բազմաթիվ են` հագեցած տարբեր մանրամասներով այնպիսի հոգատարությամբ հավաքված, որ երբեմն դժվար է լինում հավատալ, թե այդ ամենը հեղինակել ու իրագործել են նրանք, ում ծնողները կամ պապերը մասնակցել են հանցագործության իրականացմանը:
Բեռլինում ավելի քանի 5000 փոքրիկ մետաղե քառակուսիներ կարելի է տեսնել հենց գետնին, որոնց վրա հրեաների անուններ են ոչ միայն զոհված, այլեւ ուղղակի տուժած նացիստական ռեժիմից: Փոքրիկ մետաղից պատրաստված քառակուսիները, որ տեղադրվել են տուժածների եւ զոհերի բնակության վերջին հասցեներով տների ու բնակարանների մուտքերի մոտ, ուղղակի հասարակական նախաձեռնության արդյունք են, որը դեռ շարունակելու ցանկություն ունեցողներ կան:
Այս «քարերը» կոչվում են սայթաքող կամ բախվելու քարեր (Stopletseine գերմաներեն անվանումն է Ա.Հ.), որոնք ոտքի տակ ավելի հաճախ նկատելի չեն: Կարելի է անցնել ու այդպես էլ չտեսնել, որ քառակուսի քարե սալիկներով պատված փողոցներում մեկ-երկու քար էլ մետաղից է, ունի վրան արված գրառում` որպես կանոն մեկ մարդու կամ ընտանիքի անուն ազգանուններով:
Գերմանիայում դեռեւս արդիական է հարցը, թե արդյոք Գերմանիան ամբողջապես հաշտվել է իր անցյալի հետ, արդյոք արվել է ամեն ինչ, եթե կարելի է ասել, մխիթարելու նրանց, ովքեր անցել են նացիստական ռեժիմի դաժանությունների միջով, քավելու մեղքերը, հատուցելու արժանին զոհերի հիշատակին:
Ու հենց այս պարագայում է, որ առավել քան դժվար է հասկանալ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման ու ընդհանրապես հարցի հանդեպ հրեական մոտեցումը, դժվար է չզարմանալ, որ Իսրայելը այդպես էլ չի լրացնում Հայոց եղեռնը ճանաչած երկրների շարքը: Ճիշտ այդպես էլ հասկանալ չի լինում, թե Երկրորդ աշխարհամարտին այսօրինակ վերաբերմունք ցուցաբերող Գերմանիայում ինչպես է Առաջին աշխարհամարտը մնում գրեթե չհիշատակված:
