ԱՆՆԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Քաղաքակիրթ աշխարհում զարգացած է հոգեբանի ինստիտուտը, եւ յուրաքանչյուր ընտանիք ինչպես ունի իր իրավաբանը, իր ընտանեկան բժիշկը, նաեւ ունի իր հոգեբանը, որը անհրաժեշտության դեպքում մարդուն հոգեբանական աջակցություն է ցուցաբերում: Զարգացած երկրներիՙ հոգեկան խանգարումները կանխարգելող այս մոդելը պատահական չի ընտրված. պետությունները հաշվարկել են եւ պարզել, որ չկանխարգելելու եւ չբուժելու դեպքում հոգեկան լուրջ խնդիրներ ունեցող մարդը ֆինանսական մեծ բեռ է դառնում պետության համար:
Հայաստանում առայժմ հոգեկան առողջությանն ուղղված գործունեությունը շատ քիչ է ծավալված, եւ մեզ մոտ ավելի շատ զարգացած է խորհրդային ժամանակներից եկած հոգեբուժական ծառայությունը, որն աշխատում է այն մարդկանց հետ, որոնք ունեն այս կամ այն հոգեկան խանգարումներ: Սակայն, ինչպես մեզ հետ զրույցում վստահեցնում է, Հայկական հոգեբուժական ասոցիացիայի նախագահ, Հոգեբուժական բժշկական կենտրոնի փոխտնօրեն Արմեն Սողոյանը, հոգեկան առողջությունը նաեւ վերաբերում է առողջ մարդկանց:
«Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կարգախոսն էՙ չկա առողջություն առանց հոգեկան առողջության, այսինքնՙ հոգեկան առողջությունը մարդու բուն առողջության բաղկացուցիչ մասն է, եւ միայն հոգեկան առողջության խանգարումներ չունենալը դեռ չի համարվում հոգեկան առողջություն»,- մեզ հետ զրույցում ասում է պարոն Սողոյանը: Նրա ներկայացմամբ, հոգեկան առողջությունն ավելի ընդգրկուն է, ներառում է բազմաթիվ գործոններ, այդ թվումՙ մարդու հոգեկան, սոցիալական, համակեցությունը, որոշումներ ընդունելու ունակությունը, սեփական նպատակներին հասնելու կարողությունները եւ այլն:
Մեր երկրում հոգեկան առողջության ոլորտում առկա խնդիրների լուծման նպատակով առողջապահության նախարարության եւ «Բաց հասարակության հիմնադրամներ-Հայաստան» կազմակերպության միջեւ վերջերս ստորագրվել է համագործակցության հուշագիր: Փաստաթղթի շրջանակներում ստեղծվել է աշխատանքնային խումբ, որում ներգրավված են առողջապահության, աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի, կրթության եւ գիտության նախարարությունները, բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ, հասարակական կազմակերպություններ, որոնց համատեղ ջանքերով մշակվել է հոգեկան առողջության բարելավման ռազմավարություն: Այն ներառում է 2014-2019 թվականների գործողությունների պլանը, որոնց իրականացմամբ մեր երկիրը կունենա հոգեկան առողջության տնտեսող եւ արդյունավետ համակարգ:
Պարոն Սողոյանի խոսքերովՙ հոգեկան առողջությունը մեր երկրում զարգացման լուրջ հեռանկարներ ունի, քանի որ պետության կողմից կա քաղաքական կամք:
Հոգեկան խնամքի կարիք ունեցող անձանց համար մեր երկիրը ծրագրում է ստեղծել արտահիվանդանոցային հաստատություններ, այսպես ասած, խնամքի տներ, որոնք իրենց բնույթով կտարբերվեն հիվանդանոցային այս ոլորտի ծառայություններից: Խնամքի տներն, ըստ պարոն Սողոյանի, կգոյատեւեն պետության եւ մասնավոր սեկտորի հաշվին, ինչպես զարգացած երկրներում է. «Եվրոպական երկրներում քաղաքացին ինքն էլ է մասնակցություն ունենում խնամքի համար»:
Պարոն Սողոյանի խոսքերովՙ այսօր հոգեկան խանգարումների սահմաններն աստիճանաբար ընդլայնվում են. «Դեռեւս 60-70 տարի առաջ հոգեկան խանգարումներ ունեցող մարդկանց համար չկային համապատասխան նեյրոլեպտիկ դեղեր, եւ այդ մարդիկ համարվում էին սուր անհասկանալի անձնավորություններ, որոնց մեկուսացնում էին հասարակությունից, փակի տակ առնելովՙ տարբեր տեսակի բռնության միջոցներ էին կիրառում, որպեսզի նրանք իրենց հիվանդության սրացման ժամանակ հասարակության համար չլինեն վնասակար: Սակայն երբ հայտնաբերվեցին առաջին նեյրոլեպտիկ դեղամիջոցները, դրանից հետո արդեն իրավիճակը կտրուկ փոխվեց: Այսինքնՙ մարդկանց կարելի է դեղորայքով հանգիստ բուժել, եւ ամենավատ վարք ցուցաբերող անձն անգամ, որը հիվանդության սրացման ժամանակ կարող էր վտանգավոր լինել, այսօր արդեն կարողանում է բուժվել եւ հանգիստ ապել»:
Արմեն Սողոյանը փաստում է, որ գիտության զարգացմանը զուգընթաց նոր դեղամիջոցներ են հայտնաբերվում, եւ հիվանդություններն էլ, ըստ դեղամիջոցների, փոփոխությունների են ենթարկվում. «Այսինքնՙ այն հիվանդությունների դասական ընթացքը, որը 30 տարի առաջ նկարագրվում էր դասագրքերում, գործնականում այժմ քիչ է հանդիպում»:
Ըստ մասնագետիՙ ամբողջ աշխարհում գնալով ավելի են տարածվում ոչ մեծ հոգեբուժությանը վերաբերող հիվանդություններըՙ որոնք ավելի շատ տրամադրության խանգարումներ են. «Ապացուցված է, որ ոչ վարակիչ շատ հիվանդություններՙ շաքարային դիաբետը, ուռուցքային գոյացությունները, սրտանոթային խնդիրները, որոնք զուգակցվում են դեպրեսիայի հետ, եթե դեպրեսիային ուշադրություն չի դարձվում, բուժման արդյունավետությունը ցածր է լինում, մահացությունն էլՙ ավելի բարձր»:
Պարոն Սողոյանի խոսքերովՙ կան հոգեկան խանգարումներ, որոնք, անկախ իրավիճակից, հասարակության որոշակի մասը պետք է ունենա. «Այդ մարդիկ հասարակության մոտ 3-5 տոկոսն են կազմում, սրանք ավելի ծանր խանգարումներն են եւ, ընդհանրապես, միջազգային տվյալներով ընդունված է, որ յուրաքանչյուր 4-րդ անձնավորությունը իր կյանքի ընթացքում այս կամ այն կերպ ունենում է այս կամ այն հոգեկան խանգարումները, որոնք կարող են դրսեւորվել կարճատեւ սթրեսներով, դեպրեսիաներով, հետեւաբար հոգեկան առողջությունը վերաբերում է նվազագույնը ազգաբնակչության 25 տոկոսին, բայց որպեսզի մնացածի համար էլ, իրավիճակով պայմանավորված, խնդիրներ չառաջանան, պետք է բոլոր մարդկանց հոգեկան առողջությամբ զբաղվել, զբաղվելը սկսվում է առողջապահական հաստատություններից, վերջացրածՙ կրթական, իրավական, պետական կառավարման, ընդհուպ ճարտարապետական հարցերը»:
